ध्वनी स्वाध्याय pdf इयत्ता आठवी सामान्य विज्ञान
ध्वनी स्वाध्याय या इयत्ता आठवीच्या सामान्य विज्ञानातील पंधराव्या पाठात ध्वनी तरंगांची रचना, निर्मिती, प्रसारण आणि दैनंदिन जीवनातील अनोखे अनुप्रयोग यांचा अभ्यास करून विद्यार्थ्यांना ध्वनी विज्ञानाची व्यावहारिक ओळख करून दिली जाते. ध्वनी तरंगातील उच्च दाब व घनतेच्या भागाला संपीडन आणि कमी दाबाच्या भागाला विरलन म्हणतात, ज्यात एका सेकंदात १००० संपीडन-विरलन जोड्या तयार झाल्यास वारंवारिता ५०० Hz असते; हे उदाहरण ध्वनीच्या गती आणि तीव्रतेचे रहस्य उलगडते ज्यामुळे संगीत वाद्यांमध्ये वेगवेगळे स्वर निर्माण होतात. मानवी स्वरयंत्रात फुफ्फुसातील हवा स्वरतंतूंना कंपवून ध्वनी उत्पन्न करते, ज्यात स्नायू ताण वाढवून उच्च स्वर काढतात, तर ध्वनिक्षेपकात विद्युत ऊर्जा पडद्याच्या कंपनांद्वारे ध्वनीत रूपांतरित होते, ज्यामुळे चंद्रावरील अंतराळवीरांना हवाविना शांततेत संवाद साधता येत नाही.
या पाठातील एक अनोखा प्रयोग म्हणजे काचेच्या हंडीत घंटी व घंटीप्रहारक ठेवून हवा काढून टाकल्यास ध्वनी ऐकू न येणे, जे सिद्ध करते की ध्वनीच्या प्रसारणासाठी हवा किंवा पाणीसारखे माध्यम आवश्यक आहे; हवेचे कण केवळ त्यांच्या जागीच कंपन करतात, एका ठिकाणाहून दुसऱ्याकडे वहन होत नाहीत. गिटारसारख्या तंतूवाद्यात तारा ताण व लांबी बदलून स्वर तयार होतात, तर बासरीत हवेच्या स्तंभाची लांबी हा कारक असतो, ज्यामुळे नादकाट्यात धातूच्या भुजा आणि जलतरंगात पाण्याच्या पातळीनुसार ध्वनी विविधता येते. हा धडा ध्वनी प्रदूषण टाळण्यासाठी ५० डेसिबलपेक्षा कमी आवाज ठेवण्याचा संदेश देतो, कारण जास्त वारंवारिता असलेला ध्वनी कानाच्या पडद्याला ताणून श्रवणदोष घडवू शकतो.