मानवी वस्ती आणि भूमी उपयोजन स्वाध्याय

मानवी वस्ती आणि भूमी उपयोजन स्वाध्याय इयत्ता बारावी भूगोल

प्रश्न. १. योग्य सहसंबंध ओळखा.

(A : विधान, R : कारण)

१) A : वस्तींचे विविध प्रकार असतात.

B : विविध प्राकृतिक घटकांच्या वस्तीच्या विकासावर परिणाम होतो.

अ) केवळ A बरोबर आहे.

आ) केवळ R बरोबर आहे.

इ) A आणि R हे दोन्ही बरोबर आहेत आणि R हे A चे अचूक स्पष्टीकरण आहे.

ई) A आणि R हे दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु R हे A चे अचूक स्पष्टीकरण नाही.

उत्तर :

ई) A आणि R हे दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु R हे A चे अचूक स्पष्टीकरण नाही.

२) A : नगरे वाढतात त्याबरोबर त्यांची कार्येही वाढतात.

R : एका नगराला केवळ एकच कार्य असते.

अ) केवळ A बरोबर आहे.

आ) केवळ R बरोबर आहे.

इ) A आणि R हे दोन्ही बरोबर आहेत आणि R हे A चे अचूक स्पष्टीकरण आहे.

ई) A आणि R हे दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु R हे A चे अचूक स्पष्टीकरण नाही.

उत्तर :

अ) केवळ A बरोबर आहे.

प्रश्न. २. भौगोलिक कारणे लिहा.

१) सर्वच ग्रामीण वस्तींचे रूपांतर नागरी वस्तीत होतेच असे नाही.

उत्तर :

ग्रामीण वस्तीच्या स्थानावर मुख्यत्वे नैसर्गिक घटकांचा प्रभाव पडत असतो. एखादी ग्रामीण वस्ती उभी राहत असताना भौगोलिक सोयीस्करतेला महत्त्व दिले जाते, त्यामुळे डोंगराचा पायथा, लागवडीयोग्य जमीन आणि पाण्याचा पुरवठा या बाबींचा प्राधान्याने विचार होतो. परिणामी, अशा भागांत शेती आणि शेतीशी संलग्न आर्थिक उपक्रम मोठ्या प्रमाणावर आढळून येतात. एकंदरीतच, ग्रामीण भागातील जमिनीचा वापर हा बव्हंशी शेतीकेंद्रित असतो. त्यामुळे तेथे इतर व्यावसायिक क्षेत्रांची वाढ अत्यंत मंदगतीने होत असते. उत्पादनावर आधारित द्वितीयक क्षेत्र आणि सेवांवर आधारित तृतीयक क्षेत्र यांचा विस्तार पुरेशा प्रमाणात होत नाही. परिणामी अशा वस्तीतील लोकसंख्येचा विस्तारही सीमित राहतो. स्थानिक संसाधनांच्या मर्यादित उपलब्धतेमुळे या वस्तीच्या वाढीवरही बंधने येतात. त्यामुळे प्रत्येक वेळी अशा ग्रामीण वस्तीचे शहरी वस्तीत रूपांतर होईलच, असे मात्र निश्चितपणे सांगता येत नाही.

२) ग्रामीण वसाहतीमध्ये भूमी उपयोजन हे शेतीशी निगडित असते.

उत्तर :

ग्रामीण वसाहतींची जागा निवडताना नैसर्गिक परिस्थितीचा मोठा वाटा असतो. ग्रामीण वस्ती आकाराला येत असताना भौगोलिक दृष्टिकोनातून सोयीचे स्थान निवडण्यावर भर दिला जातो, त्यामुळे डोंगरपायथ्याचा परिसर, सुपीक शेतजमीन आणि पाण्याची सहज उपलब्धता या बाबींना विशेष महत्त्व प्राप्त होते. याचाच परिणाम म्हणून तेथे शेती तसेच शेतीपूरक आर्थिक व्यवहार मोठ्या प्रमाणात होताना दिसतात. सारांशरूपाने सांगायचे झाल्यास, ग्रामीण भागातील बहुतांश जमीन ही कृषी व्यवसायाशी जोडलेली असते.

३) झालर क्षेत्रामध्ये ग्रामीण आणि नागरी दोन्ही वस्त्यांची वैशिष्ट्ये आढळतात.

उत्तर :

शहराची हद्द जिथे थांबते, तिथून पुढे मोकळी जागा अथवा ग्रामीण भागाची सुरुवात होते. या ग्रामीण आणि शहरी भागांच्या दरम्यान असणाऱ्या पट्ट्याला झालर क्षेत्र असे संबोधले जाते. हे झालर क्षेत्र म्हणजे जणू दोन्ही प्रकारच्या वस्त्यांना जोडणारा संक्रमणशील टप्पा असतो. बहुतेक वेळा याच झालर क्षेत्रातून शहरी वस्तीचा विस्तार घडत जातो. त्यामुळे एका बाजूला या भागात ग्रामीण जमीन वापराचा ठसा उमटलेला दिसतो – तेथे जंगले, शेतजमिनी, तलाव-नद्यांसारखे जलस्रोत अशा प्रकारचे भूमी आच्छादन नजरेस पडते. दुसरीकडे मात्र, शहरीकरणाचा प्रभाव वाढत गेल्याने तेथे निवासी बांधकामे, खाणकाम यांसारखे शहरी स्वरूपाचे भूमी उपयोजनही हळूहळू रुजू लागते. यामुळेच झालर क्षेत्रात ग्रामीण आणि शहरी अशा दोन्ही वस्त्यांची वैशिष्ट्ये एकत्रितपणे पाहायला मिळतात.

४) नगराची वाढ ही भूमी उपयोजनाशी निगडित आहे.

उत्तर :

नगरांचा विस्तार होत जातो तसतशी तेथील जमिनीची गरजही बदलत राहते आणि वाढत जाते. लोकसंख्येच्या वाढीबरोबर घरांची निकड भासू लागते, परिणामी बांधकाम क्षेत्राला चालना मिळते. याशिवाय वाहतूक, शिक्षण, आरोग्य यांसारख्या विविध सोयी-सुविधांची मागणी वाढल्याने नगराची रचना, त्याचा आकृतिबंध तसेच एकूण भूमी उपयोजनातही बदल घडून येतो.

प्रश्न. ३. टिपा लिहा.

१) ग्रामीण व नागरी वस्त्यांमधील आंतरक्रिया

उत्तर :

शहरांच्या सीमेलगतच्या झालर भागाला नागरी झालर संक्रमण क्षेत्र असे म्हटले जाते, तर ग्रामीण वस्त्यांच्या सीमेलगतच्या भागाला ग्रामीण झालर क्षेत्र असे संबोधले जाते.

शहरांच्या झालर क्षेत्रातील भूमी उपयोजन हे मिश्र स्वरूपाचे असल्याचे दिसून येते. नागरी क्षेत्राच्या या संक्रमणशील पट्ट्यात कधी कधी प्रभाव नागरी असला, तरी प्रत्यक्ष भूमी आच्छादन मात्र ग्रामीण स्वरूपाचेच दिसते. शेतजमीन, जंगल, जलाशय, मोकळी जागा, गायरान अशा प्रकारचे भूमी आच्छादन असलेल्या या क्षेत्रात हळूहळू शहरी विस्ताराचा ठसा उमटू लागतो. या झालर भागातून शहरांचा पसारा वाढत जातो, घरबांधणी क्षेत्राचा विस्तार होतो, तसेच उद्योग, खाणकाम, शासकीय व शैक्षणिक संस्था अशा स्वरूपात भूमी वापराचे रूप पालटत जाते. त्यामुळेच या झालर क्षेत्रात भूमी आच्छादन ग्रामीण ढंगाचे असूनही भूमी उपयोजन मात्र नागरी वळणाचे असल्याचे विरोधाभासी चित्र पाहायला मिळते.

झालर क्षेत्रातील हे स्थित्यंतर नेहमीच सहज व निर्विघ्नपणे घडत नाही. कधी कधी या भागात प्रशासकीय पातळीवर गोंधळाची स्थिती निर्माण होते – प्रशासन ग्रामीण यंत्रणेकडे असते, तर प्रत्यक्ष विस्तार मात्र नागरी स्वरूपाचा होत असतो. यातूनच ग्रामपंचायत व नगरपालिका यांच्यात मतभेदाचे प्रसंगही उद्भवतात. या स्थित्यंतराच्या काळात ग्रामीण झालर क्षेत्र आपली वेगळी ओळख टिकवण्याचा प्रयत्न करते. याच काळात तेथील रहिवाशांना शहरी सोयी-सुविधांचे आकर्षण वाटू लागते, तरीही त्यांना आपली ग्रामीण अस्मिता जपावीशी वाटते. मात्र या द्वंद्वातून, कालांतराने हा संक्रमणशील प्रदेश स्वतःचे वेगळेपण गमावून बसतो आणि अखेरीस पूर्णतः शहरी क्षेत्रात सामावला जातो. शहरांच्या वाढत्या प्रभावामुळे या संक्रमण क्षेत्रातील जमिनींचे भाव मोठ्या प्रमाणात वधारतात आणि शहरीकरणाचा वेगही याच भागात सर्वाधिक नोंदवला जातो.

२) नागरी वस्तींच्या समस्या

उत्तर :

नागरी वस्त्यांची स्वतःची अशी काही ठळक वैशिष्ट्ये असतात. या भागांत प्रामुख्याने द्वितीयक व तृतीयक स्वरूपाचे उद्योग आणि सेवाक्षेत्र भरभराटीला येतात. त्यामुळे रोजगाराच्या विविध संधी निर्माण होतात, तसेच पायाभूत सुविधाही मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असतात. यामुळेच नागरी भागांकडे लोकांचा ओढा असतो. परिणामस्वरूप नागरी वस्तीचा विस्तार सातत्याने होत राहतो, परंतु याच प्रक्रियेतून नागरी वस्त्यांना भेडसावणाऱ्या स्वतंत्र समस्याही उद्भवतात.

लोकसंख्येतील सातत्याने होणारी वाढ ही नागरी वस्त्यांसमोरील एक मोठे आव्हान ठरते. नागरी भागाचा विस्तार सतत सुरू असल्याने, लोकसंख्येच्या निकषांवर त्यांचे स्तरांतर घडत असते. लहान शहराचे रूपांतर मोठ्या नगरात, नगराचे महानगरात आणि महानगराचे पुढे विशाल नगरसमूहात होत जाते. इतक्या प्रचंड आकाराच्या वस्तीचे नियोजन व प्रशासन सांभाळणे अत्यंत कठीण काम बनते. यातूनच नागरी वस्त्यांचा प्रसार बाहेरील भागांतही होऊ लागतो आणि उपनगरे आकाराला येतात. या संपूर्ण प्रक्रियेमुळे पाणीपुरवठा, वाहतूक व्यवस्था, सांडपाणी व्यवस्थापन, शैक्षणिक आणि वैद्यकीय सुविधा यांसारख्या पायाभूत सेवांवर प्रचंड ताण येतो. वाढत्या लोकसंख्येबरोबरच झोपडपट्ट्यांचा अनियंत्रित विस्तारही होत जातो. याशिवाय वाहतूक कोंडी, हवा व ध्वनिप्रदूषण, कारखान्यांमुळे होणारे प्रदूषण, तसेच जलप्रदूषण अशा अनेकविध समस्या दिवसेंदिवस अधिकच गंभीर होत जातात.

कधी कधी नागरी क्षेत्राच्या सीमेलगतच्या भागांत, विशेषतः संक्रमणशील पट्ट्यात, नागरी व ग्रामीण भूमी उपयोजनामध्ये काहीसा तणाव निर्माण होताना दिसतो. सीमावर्ती भागातील ग्रामीण लोकांना शहराचे आकर्षण वाटत असले, तरी त्यांना आपली ग्रामीण ओळखही जपायची असते. या स्थित्यंतरातून कधी कधी स्थानिक प्रशासनातही मतभेद निर्माण होतात – ग्रामीण भागाची जबाबदारी असलेली ग्रामपंचायत आणि नागरी भागाची जबाबदारी असलेली नगरपालिका किंवा महानगरपालिका यांच्या अधिकारक्षेत्रात असे वाद उद्भवताना दिसतात.

थोडक्यात सांगायचे झाल्यास, नागरी वस्त्यांचे भौगोलिक स्थान, त्यांची भविष्यातील वाढ, उपलब्ध सेवा-सुविधा आणि ग्रामीण भागावर प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्षपणे पडणारा त्यांचा प्रभाव – या सर्व घटकांमधूनच नागरी वस्त्यांच्या स्वतंत्र समस्या जन्माला येतात.

३) उपनगरे

उत्तर :

औद्योगिक क्रांतीनंतर उद्योगधंदे व कारखान्यांचा विस्तार वेगाने होत गेला, आणि याच प्रक्रियेतून शहरांचीही झपाट्याने वाढ होऊ लागली. उद्योग-कारखान्यांच्या उभारणीमुळे रोजगार व व्यवसायाच्या नव्या वाटा खुल्या झाल्या, त्यामुळे ग्रामीण भागातील लोकांचे शहरांकडे स्थलांतर सुरू झाले. परिणामी शहरांतील लोकसंख्या मोठ्या प्रमाणात फुगत गेली आणि या लोकसंख्येच्या रेट्यामुळे शहरांचा विस्तारही सतत होत राहिला. लोकसंख्येतील या वाढीमुळे शहरांचे रूपांतर नगरांत आणि पुढे नगरांचे महानगरांत झाले. अनेक महानगरांतील लोकसंख्या तर दहा लाखांचा टप्पाही ओलांडून गेली. यामुळे शहरांतील जमिनीच्या वापरात व एकूण भूमी उपयोजनातही मोठे बदल घडून आले. घरबांधणीसाठी जागा अपुरी पडू लागल्याने महानगरांच्या सीमेलगतच्या भागांत निवासी बांधकाम, तसेच वैद्यकीय व शैक्षणिक सुविधांचा विस्तार होऊ लागला. याच प्रक्रियेला नागरी प्रसरण असे संबोधले जाते.

महानगरांच्या सीमावर्ती भागांत जेव्हा असे नागरी प्रसरण घडून येते, तेव्हा त्यातूनच उपनगरांचा उदय होतो. वास्तविक पाहता ही उपनगरे स्वतंत्र शहरे म्हणूनच अस्तित्वात असतात, मात्र त्यांचे अस्तित्व मुख्यत्वे केंद्रस्थानी असलेल्या महानगरावर अवलंबून राहते – कारण उपजीविकेच्या संधी याच महानगरातून उपनगरातील रहिवाशांना मिळत असतात. त्यामुळे जरी वरकरणी उपनगर हे वेगळे शहर वाटत असले, तरी त्या उपनगराचा व मुख्य महानगराचा दैनंदिन संबंध, परस्पर देवाणघेवाण, वाहतूक व्यवस्था आणि लोकांचे रोजचे ये-जा असे घनिष्ठ परस्परावलंबन नित्यनेमाने दिसून येते.

४) संमिश्र भूमी उपयोजन

उत्तर :

नागरी क्षेत्रातील भूमी उपयोजनात एक ठराविक साचा आढळून येतो. त्यानुसार शहरांतील किंवा नगरांतील काही भाग निवासी बांधकामासाठी, काही भाग उद्योगधंद्यांसाठी, तर काही भाग वाहतूक सुविधा, उद्याने आणि मनोरंजनाच्या साधनांसाठी राखीव ठेवला जातो.

मात्र काळानुरूप शहराचा विस्तार होत जातो, तसतशी तेथील जमीन केवळ ठरावीक उद्देशांसाठीच वापरली जाते असे राहत नाही. रहिवाशांच्या सोयीसाठी एकाच विस्तीर्ण भागात विविध उद्योग, व्यवसाय आणि निवासव्यवस्था एकत्रितपणे उभारली जाते. त्यामुळे तेथे मिश्र स्वरूपाचे भूमी उपयोजन पाहायला मिळते. अशा भागांत निवासी वसाहती, बाजारपेठा, औद्योगिक आस्थापना, दुकाने, शाळा-महाविद्यालये, रुग्णालये अशा विविध गोष्टी एकमेकांलगत वसलेल्या दिसतात. यालाच संमिश्र भूमी उपयोजन असे संबोधले जाते. असे संमिश्र स्वरूपाचे भूमी उपयोजन विशेषतः शहरांच्या अलीकडच्या काळात विस्तारलेल्या भागांत प्रामुख्याने आढळते.

प्रश्न. ४. खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा.

१) ग्रामीण वासहतीची वैशिष्ट्ये सांगा.

उत्तर :

ग्रामीण वसाहतींची ठळक वैशिष्ट्ये पुढीलप्रमाणे सांगता येतील:

i) भूरचना, मृदेचा प्रकार, हवामान तसेच पाण्याची उपलब्धता या घटकांचा थेट परिणाम ग्रामीण वसाहतींच्या स्थानावर व त्यांच्या विकासावर होत असतो.

ii) याच कारणामुळे ग्रामीण वसाहती काही विशिष्ट प्रकारच्या ठिकाणीच वसलेल्या आढळतात — जसे की जलाशयालगतची वस्ती, सपाट मैदानी भागातील वस्ती, डोंगरपायथ्याशी वसलेली वस्ती, डोंगरमाथ्यावरील वस्ती किंवा रस्त्याच्या दुतर्फा विस्तारलेली ग्रामीण वस्ती.

iii) ग्रामीण वस्त्यांच्या घडणीवर नदी, डोंगर, विहिरी, शेतजमीन, वने अशा नैसर्गिक पर्यावरणीय घटकांचा प्रभाव मोठ्या प्रमाणात दिसून येतो.

iv) या भागांतील अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने शेती, पशुपालन, खाणकाम आणि मासेमारी यांसारख्या प्राथमिक स्वरूपाच्या व्यवसायांवर आधारित असते.

v) ग्रामीण वसाहतींतील लोकसंख्या तुलनेने कमी असते, तसेच तेथील लोकसंख्येची घनताही प्रति चौरस किलोमीटर १०० पेक्षा कमी नोंदवली जाते.

vi) बहुसंख्य ग्रामीण वस्त्या विखुरलेल्या स्वरूपात वसलेल्या दिसतात. अशा प्रकारच्या वस्त्या मुख्यत्वे सुपीक जमीन लाभलेल्या नदीखोऱ्यांतील मैदानी प्रदेशांत आढळून येतात.

vii) याउलट, काही ग्रामीण वस्त्या केंद्रित स्वरूपाच्या असतात. वाळवंटी किंवा अर्धवाळवंटी प्रदेशांत, जिथे पाण्याचे दुर्भिक्ष्य असते, तिथे विहिरी किंवा तलावांच्या सभोवती अशा केंद्रित वस्त्या उभ्या राहतात.

viii) ग्रामीण वसाहतींतील भूमी उपयोजनही एक वेगळे वैशिष्ट्य दर्शवते. शेती हाच येथील मुख्य व्यवसाय असल्याने भूमी उपयोजनावर शेतजमिनीचा प्रभाव सर्वाधिक जाणवतो.

२) वस्त्यांचा आकृतिबंध निर्माण होण्यासाठी कोणकोणते घटक कारणीभूत ठरतात ते सोदाहरण स्पष्ट करा.

उत्तर :

वस्त्यांचा प्रत्यक्ष आकार, त्यांचे बाह्यस्वरूप आणि अंतर्गत रचना यांवरून त्या वस्तीचा जो दृश्य नमुना तयार होतो, त्यालाच वस्तीचा आकृतिबंध असे संबोधले जाते.

वस्तीच्या प्रारंभिक स्थानावर विविध प्राकृतिक घटकांचा मोठा प्रभाव असतो, त्यामुळेच डोंगरपायथा, पाण्याची सुलभ उपलब्धता, शेतीयोग्य जमीन, नदीखोऱ्यातील सपाट प्रदेश, तसेच समुद्रकिनारी भाग अशा स्थानांची निवड वस्ती वसवण्यासाठी केली जाते. मात्र एकदा वस्ती स्थिरावल्यानंतर तेथील रहिवासी विविध व्यवसायांत गुंतू लागतात. या आर्थिक व्यवसायांच्या स्वतःच्या खास गरजा असल्याने, त्या वस्तीच्या पुढील वाढीवर वेगवेगळ्या घटकांचा परिणाम होत जातो आणि कालांतराने त्या शहराला किंवा ग्रामीण वस्तीला एक विशिष्ट आकृतिबंध प्राप्त होतो. असा आकृतिबंध घडण्यामागे अनेक कारणे असतात, ती पुढीलप्रमाणे स्पष्ट करता येतील:

i) रेषीय आकृतिबंध : नदीच्या प्रवाहाला अनुसरून तिच्या दोन्ही काठांवर वस्तीचा विस्तार होत गेल्यास, कालांतराने त्या वस्तीला रेषीय स्वरूप प्राप्त होते. त्याचप्रमाणे एखादी नागरी वस्ती प्रमुख वाहतूक मार्गाच्या – म्हणजे रस्ता किंवा रेल्वेमार्गाच्या – दिशेने विस्तारत गेल्यासही तिला असाच रेषीय आकृतिबंध लाभतो.

ii) वर्तुळाकार आकृतिबंध : एखाद्या तलावाच्या सभोवती वस्तीचा विकास झाल्यास ती वर्तुळाकार पद्धतीने वाढते. विहीर किंवा तलावाभोवती वाढणाऱ्या ग्रामीण वस्त्यांमध्ये हे स्पष्टपणे दिसून येते. तसेच एखाद्या राजाच्या राजवाड्याभोवती किंवा एखाद्या महत्त्वाच्या धार्मिक स्थळाभोवती. उदाहरणार्थ मंदिराभोवती वसलेल्या काही नागरी वस्त्यांनाही वर्तुळाकार आकृतिबंध प्राप्त होतो.

iii) केंद्रोत्सारी आकृतिबंध : एखाद्या मध्यवर्ती केंद्रबिंदूभोवती वस्तीचा विकास होत जातो आणि तेथून निघणारे सर्व वाहतूक मार्ग बाहेरच्या दिशेने पसरत जातात. अशा पद्धतीने वाढणाऱ्या वस्तीचा आकृतिबंध केंद्रोत्सारी स्वरूपाचा बनतो.

iv) त्रिकोणी आकृतिबंध : दोन नद्यांचा संगम होतो त्या ठिकाणी, किंवा दोन प्रमुख महामार्ग व रेल्वेमार्ग जिथे एकत्र येतात अशा जागी वस्ती वसल्यास, ती वस्ती त्या संगमाच्या किंवा मार्गांच्या मधल्या त्रिकोणी भागात विस्तारते, आणि परिणामी तिला त्रिकोणी आकृतिबंध प्राप्त होतो.

v) आयताकृती आकृतिबंध : आधुनिक काळातील नियोजनबद्ध वसाहती या एकमेकांना समांतर अशा उभ्या-आडव्या वाहतूक मार्गांच्या आराखड्यानुसार उभारल्या जातात. यात घरे सरळ रेषेत, एका ओळीत बांधलेली असतात आणि सर्व मार्ग परस्परांना समांतर असतात. अशा पद्धतीने वाढणाऱ्या वस्तीला पुढे आयताकृती आकृतिबंध प्राप्त होतो.

vi) आकारहीन आकृतिबंध : वस्ती स्थापन झाल्यानंतर तिच्या पुढील वाढीवर कोणत्याही एका ठरावीक घटकाचा प्रभाव न राहता, ती अनियमित पद्धतीने वाढत जाते, तेव्हा तिला आकारहीन आकृतिबंध प्राप्त होतो. अशी वस्ती उपलब्ध जागा व सोयीनुसार वाढत राहते. औद्योगिक क्रांतीनंतर बहुतांश महानगरांची वाढ याच आकारहीन आकृतिबंधाचे उदाहरण मानली जाते.

प्रश्न. ५. फरक लिहा.

१) भूमी उपयोजन आणि भूमी आच्छादन

उत्तर :

भूमी उपयोजन	भूमी आच्छादन
i) भूमी उपयोजनावर प्रामुख्याने मानवी घटक प्रभाव पाडतात.	i) भूमी आच्छादनावर प्रामुख्याने नैसर्गिक घटक प्रभाव पाडतात.
ii) वस्तीचे सुरुवातीचे स्थान हे भूमी आच्छादनावरच अवलंबून असते.	ii) एखाद्या जमिनीवर किंवा क्षेत्रावर निसर्गत:च असलेल्या गोष्टींना भूमी आच्छादन म्हटले जाते.
iii) मात्र काळाच्या ओघात जसजशी मानवी वस्ती वाढत जाते, तसा आपल्या गरजेप्रमाणे मानव भूमी आच्छादनात बदल घडवतो आणि तेथील जमीन आपल्या विविध उद्देशांसाठी वापरतो.	iii) भूमी आच्छादनात निसर्गत: तयारी होणरी पर्वत, पठारे, दऱ्या यांसारखी विविध भुरूपे, नद्या, सरोवरे, तलाव यांसारखी जलरूपे, वनक्षेत्र, गवताळ प्रदेश अशा विविध प्राकृतिक घटकांचा समावेश होतो.

२) ओसाड आणि बिगरशेती भूमी

उत्तर :

ओसाड भूमी	बिगरशेती भूमी
i) उंचसखल डोंगराळ भूमी, ओसाड वाळवंट, घळीयुक्त भूमी यांचा समावेश ओसाड किंवा अनुत्पादक वर्गात होतो.	i) वस्ती (ग्रामीण/नागरी), पायाभूत सोयी (रस्ते, कालवे इ.,) उद्योग, दुकाने यांचा समावेश या वर्गात होतो.
ii) ही भूमी कृषी व्यवसायाखाली कोणत्याही प्रकारचे तंत्र वापरुन आणता येत नाही.	ii) द्वितीयक व तृतीयक व्यवसायात होणाऱ्या वृद्धीनुसार या मध्ये वाढ होते.
iii) रासायनिक खते, कीटकनाशक व जंतुनाशक यांचा अति वापर, अतिरिक्त जलसिंचन, मृदा धूप, सतत उत्पादने, चुकीची पीक पद्धती एकंदरीत चुकीच्या शेतीमुळे ओसाड (नापीक) भूमी बनते.	iii) वाढत्या नागरीकरणामुळे शहरातील व लगतची भूमी बिगरशेती होते. निवास, वाहतूक मार्ग, शिक्षण संकुले, उद्याने, क्रीडांगणे, औद्योगिक क्षेत्र यामुळे बिगरशेती भूमी उपयोजन वाढते.
iv) ओसाड भूमीतील वाढ कृषी क्षेत्राचे अपयश असते.	iv) बिगरशेती भूमीतील वाढ हे बिगर शेती व्यवसायातील यश असते.

३) केंद्रोत्सारी वस्ती आणि वर्तुळाकार वस्ती

उत्तर :

केंद्रोत्सारी वस्ती	वर्तुळाकार वस्ती
i) एखाद्या केंद्राच्या भोवती या वस्त्यांचा विकास होतो.	i) एखाद्या सरोवराच्या किंवा तळ्याच्या आजूबाजूला वस्त्या आकार घेतात.
ii) हा केंद्रबिंदु वस्त्यांच्या विकासातील महत्त्वपूर्ण भाग असतो.	ii) पाण्याच्या उपलब्धतेमुळे घरे जवळ-जवळ असतात.
iii) हे केंद्र धार्मिक ठिकाण, प्राचीन वास्तू, इतिहासकालीन गडी, वाडा, राजवाडा, वाहतुकीचे केंद्र यांपैकी असू शकते. त्याभोवती वस्त्यांची निर्मिती	iii) या प्रकारच्या वस्त्या जलाशये, सरोवरे या भोवताली पाण्यासाठी किंवा संरक्षण व अन्य सोयीच्या दृष्टीने घरे बांधलेली असतात.
iv) चीन मध्ये यांगत्से नदी खोरे, भारतात उत्तर भागात मैदानी प्रदेशात या वस्त्या आढळतात.	iv) आफ्रिकेतील मसाई जमातीचे लोक पशुपालन करताना आपल्या प्राण्यांचे संरक्षण व्हावे म्हणून तर बुलढाणा जिल्ह्यात लोणार सरोवरा सभोवताली अशा वस्त्या आढळतात.

४) केंद्रित आणि विखुरलेली वस्ती

उत्तर :

केंद्रित वस्ती	विखुरलेली वस्ती
i) केंद्रितत वस्तीत घरे जवळ-जवळ असतात. संख्या जास्त असते.	i) विखुरलेल्या वस्तीत घरे दूर-दूर आणि संख्येने कमी असतात.
ii) या प्रकारची वस्ती कृषी योग्य जमीन, अनुकूल हवामान, जलाशये, खनिजांचे उत्खनन अशा अनुकूल ठिकाणी आढळते.	ii) या प्रकारची वस्ती उंचसखल प्रदेश, घनदाट जंगल, वाळवंट, गवताळ प्रदेश तसेच विस्तृत कृषी क्षेत्र असलेल्या ठिकाणी आढळते.
iii) संरक्षणाच्या दृष्टीने ही वस्ती चांगली, घरे एकमेकांना लागून असल्याने संकटवेळी मदतीला धावून जातात.	iii) विखुरलेल्या वस्त्या असल्याने घरे एकाकी, संरक्षणाच्या दृष्टीने ही वस्ती फारशी चांगली नसते.
iv) या वस्त्या दाटीने, हवा खेळती नसते, सूर्यप्रकाशाचा अभाव, प्रदूषण जास्त.	iv) या वस्त्या नैसर्गिक पर्यावरणाच्या अगदी जवळ असल्याने प्रदूषणमुक्त.
v) उदा., उत्तर भारतीय मैदानी प्रदेशात हा वस्ती प्रकार दिसतो.	v) उदा., ईशान्य भारत, काश्मीर, राजस्थानात हा वस्ती प्रकार दिसतो.

प्रश्न. ६. सुबक आकृत्या काढून नावे द्या.

१) रेषीय वस्ती

२) केंद्रोत्सारी वस्ती

३) केंद्रित वस्ती

४) विखुरलेली वस्ती

उत्तर :

प्रश्न. ७. लोणार शहराच्या भूमी उपयोजनात कालानुरूप झालेले बदल तुमच्या शब्दात मांडा.

उत्तर :

कालानुरूप लोणार शहराची वाढ झालेली असून, त्याचा थेट प्रभाव भूमी उपयोजनावर दिसून येतो. लोणार शहराचा विस्तार वाढला आहे. तेथील निवासी बांधकाम क्षेत्रात लक्षणीय वाढ झाली आहे. लोणार शहराच्या पूर्वेस तसेच आग्नेय दिशेस लोणार शहराचा विस्तार झाला असून नवीन शासकीय कार्यालय, रुग्णालय, शैक्षणिक संस्था यांची निर्मिती झालेली दिसते. मोकळ्या जागेचे क्षेत्र कमी झाले आहे. त्याच वेळेस खाणकाम क्षेत्र विस्तारले आहे, हा विस्तार प्रामुख्याने वाहतूक मार्गांच्या अनुषंगाने झालेला आहे.

प्रश्न. ८. खालील उतारा वाचून प्रश्नांची उत्तरे लिहा.

विविध प्रकारच्या मानवी वस्तींमध्ये पाडे, खेडी, छोटी शहरे, मोठी शहरे, सर्वदूर ठिकाणे, नगरे आणि नगरांचे समूह समाविष्ट आहेत. काही प्रणालींमध्ये मानवी वस्तीचे शहरी, उपनगरी आणि ग्रामीण असे प्रकार केले जातात. उदाहरणार्थ, अमेरिकेतील संयुक्त संस्थानांचा जनगणना विभाग वस्तींचे वर्गीकरण निर्धारित व्याख्यांच्या आधारे शहरी किंवा ग्रामीण भागांमध्ये करतो. लहान वस्त्या, जसे की पाडे आणि खेड्यांमध्ये, कमी लोकसंख्या आणि सेवांमध्ये प्रवेश मर्यादित आहे. मोठ्या प्रकारच्या वस्ती, जसे शहरे, जास्त लोकसंख्या, उच्च घनता आणि सेवांमध्ये अधिक प्रवेश आहे. उदाहरणार्थ, खेड्यात फक्त एक किंवा दोन सामान्य स्टोअर असू शकतात, तर मोठ्या महानगरात अनेक विशिष्ट स्टोअर आणि चेन स्टोअर असू शकतात. हे फरक निम्न-ऑर्डर सेवा सेटलमेंट आणि उच्च-ऑर्डर सर्व्हिस सेटलमेंट म्हणून ओळखले जातात. मानवी वस्तीची कार्ये देखील भिन्न आहेत. कारण बंदरे, बाजारपेठा आणि रिसॉर्ट्स म्हणून सेटलमेंट्स स्थापित केल्या जाऊ शकतात. ग्रामीण वसाहतीच्या प्रकारांना शेती, मासेमारी आणि खाणकाम यांच्या निकटतेसारख्या कार्याद्वारे देखील वर्गीकृत केले जाऊ शकते. एका आर्थिक क्रियाकलापांवर लक्ष केंद्रित केलेल्या सेटलमेंटला एकल कार्यशील सेटलमेंट म्हणतात.

मानवी वस्ती कायम किंवा तात्पुरती असू शकते. उदाहरणार्थ, निर्वासित छावणी ही तात्पुरती वस्ती असते तर शहर कायमस्वरूपी वस्ती असते.

१) दिलेल्या उताऱ्यात कोणकोणत्या मानवी वस्तींचा उल्लेख केलेला आहे ?

उत्तर :

पाडे, खेडी, छोटी शहरे, मोठी शहरे, सर्वदूर ठिकाणे, नगरे, नगर समूह, उपनगरे इ. मानवी वस्तीचा उल्लेख केलेला आढळतो.

२) शहरी आणि ग्रामीण भागाचे वर्गीकरण कशाच्या आधारे केले आहे ?

उत्तर :

शहरी आणि ग्रामीण भागाचे वर्गीकरण लोकसंख्या, तेथे चालणाऱ्या आर्थिक क्रिया किंवा सेवांच्या आधारे केले आहे.

३) ग्रामीण वस्तीत कोणती कार्ये केली जातात ?

उत्तर :

ग्रामीण वस्तीत शेती, मासेमारी आणि खाणकाम ही कार्ये चालतात.

४) निम्न – क्रम सेवा आणि उच्च – क्रम सेवा वस्तीतील फरक सांगा.

उत्तर :

i) खेड्यात एक किंवा दोन सामान्य स्टोअर असतात तर महानगरात अनेक विशिष्ट स्टोअर आणि चेन स्टोअर असू शकतात.

ii) निम्न-क्रम सेवा ग्रामीण भागात तर उच्च-क्रम सेवा शहरी भागात आढळतात.

iii) येथे शेती, मासेमारी, खाणकाम तर तेथे बंदरे, बाजारपेठा, रिसाटर्स म्हणूनही वसाहती स्थापन होऊ शकतात.

iv) आर्थिक क्रिया भिन्न भिन्न असतात.