भूमी उपयोजन स्वाध्याय pdf इयत्ता आठवी भूगोल
इयत्ता आठवी भूगोलमधील ‘भूमी उपयोजन’ या सहाव्या धड्याचा स्वाध्याय विद्यार्थ्यांना जमीन ही फक्त “मालमत्ता” नसून एका प्रदेशाच्या विकासाची आरसा आहे, ही कल्पना समजावून सांगतो. ग्रामीण भागात बहुतेक जमीन शेती, गवताळ माळराने, जंगल आणि ग्रामपंचायतीच्या सामुदायिक जमिनींसाठी वापरली जाते; पायऱ्यांची शेती, सामूहिक चाराऊ जमीन (pastureland) आणि गावकुसाबाहेरील स्मशानभूमी ही भूमी उपयोजनाची वेगळी पण पुस्तकाबाहेरची उदाहरणे आहेत. नागरी भागात मात्र तीच मर्यादित जमीन निवासी, व्यापारी, औद्योगिक, वाहतूक (रस्ते, रेल्वे, पार्किंग, पेट्रोल पंप) आणि सार्वजनिक सोयी (शाळा, रुग्णालय, पोलीस स्टेशन, उद्याने) अशा अनेक स्तरांमध्ये विभागली जाते, एवढेच नव्हे तर ‘mixed land use’ मुळे एका इमारतीत खाली दुकान, वर ऑफिस आणि अजून वर राहण्याची सोय अशी तीन वेगवेगळ्या कामांसाठी एकाच जमिनीचा वापर होताना दिसतो. सातबारा (७/१२ उतारा) आणि मिळकत पत्रिका यांसारख्या नोंदींमधून जमीन शेतीयोग्य आहे का, तुकड्याचे क्षेत्रफळ किती आहे, मालक कोण आहे, फेरफार (मालकी बदल) झाला आहे का याची माहिती मिळते, म्हणूनच या नोंदी केवळ कायदेशीर नसून भूगोलाच्या दृष्टीनेही भूमी उपयोजन समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे स्रोत ठरतात. धड्याची युनिक बाजू अशी की, ग्रामीण‑नागरी भूमी वापरातील.