मानवी वस्ती स्वाध्याय pdf इयत्ता दहावी भूगोल
महाराष्ट्र राज्य बोर्डाच्या इयत्ता दहावी भूगोल पाठ्यपुस्तकातील सातवा धडा ‘मानवी वस्ती स्वाध्याय’ हा मानवी वस्त्यांच्या विकास, वितरण व नागरीकरणाच्या भौगोलिक पैलूंचा अनोखा अभ्यास करतो, ज्यात पाण्याची उपलब्धता, मैदानी प्रदेश, समुद्रसान्निध्य व हवामान हे प्रमुख घटक वस्त्यांचे केंद्रीकरण ठरवतात. भारतात गंगा नदीच्या खोऱ्यात दाट व केंद्रित वस्त्या सौम्य हवामान, सुपीक माती व वाहतुकीच्या सोयींमुळे आढळतात तर नर्मदा खोऱ्यात शेतीयोग्य जमिनीमुळे केंद्रित वस्ती, राजस्थान वाळवंटात विखुरलेल्या व डोंगराळ भागात विरळ वस्ती विकसित झाल्या; ब्राझीलमध्ये पूर्व किनारपट्टीवर कॉफी शेती व खनिज संपत्तीमुळे सावो पावलोप्रमाणे दाट वस्त्या, अॅमेझॉन खोऱ्यात विषुववृत्तीय वर्षावन व रोगट हवामुळे विखुरलेल्या व ईशान्य अवर्षणग्रस्त भागात विरळ वस्त्या दिसतात. भारताचे नागरीकरण ३१.२% (२०११) असून दक्षिणेकडील गोवा (६२%), महाराष्ट्र, तमिळनाडू जास्त नागरीकरण दाखवतात तर उत्तरेकडील बिहार, राजस्थान कमी; ब्राझीलचे ८४.६% नागरीकरणाने विकसनशील देशांमध्ये अव्वल असून सावो पावलो, रिओ दी जनेरिओ सारख्या शहरांत स्थलांतरामुळे झोपडपट्ट्या व गुन्हे वाढले, यासाठी ‘पश्चिमेकडे चला’ धोरणाने विकेंद्रीकरण प्रयत्न. गंगा खोऱ्यातील दाट वाहतूकसुविधा व सुपीकता विरुद्ध अॅमेझॉनमधील रोगट हवामान व वाहतूक मर्यादा यांचा तुलनात्मक अभ्यास करून धडा विद्यार्थ्यांना वस्ती नियोजनाची जाणीव करून देतो, जसे दिल्ली-चंदीगडप्रमाणे शहरी केंद्रे वाढवतात. हा स्वाध्याय नकाशे, आकडेवारी व धोरणांद्वारे भविष्यातील शहरी आव्हाने सोडवण्याचे व्यावहारिक दृष्टिकोन शिकवतो.