उद्योग स्वाध्याय pdf इयत्ता आठवी भूगोल
महाराष्ट्र राज्य बोर्डाच्या इयत्ता आठवी भूगोल पाठ्यपुस्तकातील आठवा धडा ‘उद्योग स्वाध्याय’ हा उद्योगांना केवळ ‘कारखाने’ म्हणून न पाहता राष्ट्रीय विकासाच्या प्राणदायी इंजिन म्हणून समजावतो, ज्यात प्राकृतिक संसाधने (कच्चा माल, पाणी, वीज), मानवी संसाधने (मजूर, कुशल कामगार), वाहतूक सुविधा, बाजारपेठ व शासकीय धोरणे यांचा एकत्रित परिणाम विकास घडवतो. लघु उद्योग (पुस्तक बांधणी, रेशीम उद्योग) कमी भांडवल व यंत्रसामग्रीने स्थानिक गरजा भागवतात, मध्यम उद्योग (वाहन निर्मिती, पापड उद्योग) प्रक्रिया उद्योग म्हणून रोजगार वाढवतात, तर अवजड उद्योग (यंत्रसामग्री, साखर) मोठ्या प्रमाणात भांडवल व ऊर्जा वापरून निर्यात वाढवतात; यामुळे ग्रामीण भागात कृषीपूरक उद्योग (दुग्ध व्यवसाय, अन्न प्रक्रिया) विकसित होऊन शेती अवलंबींचा आर्थिक दर्जा उंचावतो. महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळाने (मिद्यम) चिंचवड, औरंगाबाद येथे औद्योगिक क्षेत्रे उभारून जमीन, वीज, पाणी व रस्ते सुविधा देऊन विकेंद्रीकरण साधले, ज्यामुळे पुणे-मुंबई बाहेरील ग्रामीण भागात उद्योग वाढले व बेरोजगारी कमी झाली; माहिती तंत्रज्ञान उद्योगाने बंगळुरू, नोएडा, पुणे येथे माहिती संग्रह, विश्लेषण व निर्यातीने भारताला जागतिक आयटी हब बनवले. धड्याची युनिक बाजू म्हणजे उद्योगांचे सामाजिक दायित्व (CSR) ज्यात नफ्यातील २% शैक्षणिक, आरोग्य व पर्यावरण सुविधांसाठी वापरणे अनिवार्य असून, यामुळे उद्योग केवळ नफ्यासाठी नसून समाजहितासाठी जबाबदार ठरतात.