वसाहतवादाविरुद्ध भारतीयांचा संघर्ष स्वाध्याय

वसाहतवादाविरुद्ध भारतीयांचा संघर्ष स्वाध्याय इयत्ता बारावी इतिहास

प्रश्न. १. अ) दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्याय निवडून पूर्ण विधाने पुन्हा लिहा.

१. हंसाजी नाईक यांचे स्वतंत्र राज्य ……………….. जिल्ह्यात होते.

अ) सातारा

ब) नांदेड

क) पुणे

ड) नागपूर

उत्तर :

हंसाजी नाईक यांचे स्वतंत्र राज्य नांदेड जिल्ह्यात होते.

२. बिहारमधील ब्रिटिश मळेमालक तेथील शेतकऱ्यांवर ………………….. लागवडीची सक्ती करत.

अ) निळीच्या

ब) चहाच्या

क) कॉपीच्या

ड) उसाच्या

उत्तर :

बिहारमधील ब्रिटिश मळेमालक तेथील शेतकऱ्यांवर निळीच्या लागवडीची सक्ती करत.

३. भारतीय राष्ट्रीय सभेच्या पहिल्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष ……………….. होते.

अ) द्वारकानाथ टागोर

ब) व्योमेशचंद्र बॅनर्जी

क) दादाभाई नौरोजी

ड) सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी

उत्तर :

भारतीय राष्ट्रीय सभेच्या पहिल्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष व्योमेशचंद्र बॅनर्जी होते.

ब) पुढील संचामधील ‘ब’ चुकीची जोडी दुरुस्त करून लिहा.

‘अ’ गट	‘ब’ गट
१. कुवरसिंह	– लखनौ
२. नानासाहेब पेशवे	– कानपूर
३. राणी लक्ष्मीबाई	– झाशी
४. चिमासाहेब	– कोल्हापूर

उत्तर :

चुकीची जोडी : कुवरसिंह – लखनौ

बरोबर जोडी : कुवरसिंह – बिहार

प्रश्न. २. ऐतिहासिक ठिकाण, व्यक्ती, घटना यांसंबंधीची नावे लिहा.

१. १९४२ मध्ये महाराष्ट्रात स्थापन झालेल्या प्रतिसरकारचे कार्यक्षेत्र –

उत्तर :

सातारा

२. १९४३ मध्ये आझाद हिंद सेनेने ब्रिटिशांकडून जिंकून घेतलेली भारतीय बेटे –

उत्तर :

अंदमान निकोबार

प्रश्न. ३. टीपा लिहा.

१. जहाल विचारसरणी

उत्तर :

i) स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर लोकांना एकत्र आणून चळवळ उभारावी आणि संघर्ष अधिक धारदार करावा, असे मानणाऱ्या राष्ट्रीय सभेतील कार्यकर्त्यांना ‘जहाल’ गट म्हटले जाते.

ii) एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरच्या टप्प्यात महाराष्ट्रात एक महत्त्वाचा वाद निर्माण झाला – राजकीय सुधारणांना प्राधान्य द्यावे की सामाजिक सुधारणांना. जहाल विचारसरणीच्या मंडळींच्या मते, एकदा स्वातंत्र्य प्राप्त झाले, की समाजातील सुधारणा आपोआप घडून येतील.

iii) प्रथम स्वतःच्या घरावर (देशावर) ताबा मिळवावा आणि त्यानंतर आवश्यक त्या सुधारणा घडवून आणाव्यात, अशी जहाल गटाची भूमिका होती.

iv) स्वातंत्र्य संपादन करणे हे मवाळ आणि जहाल या उभय गटांचे समान उद्दिष्ट होते, तथापि ते साध्य करण्याच्या पद्धतींमध्ये मोठा फरक होता आणि यावरून त्यांच्यात मतभिन्नता निर्माण झाली. निवेदने सादर करून किंवा भाषणबाजी करून ब्रिटिश राजवट देश सोडणार नाही, असे जहाल गटाचे ठाम मत होते.

v) मवाळ गट ज्या कायदेशीर, संविधानिक मार्गाने कार्य करत असे, त्यावर जहाल गटाचा भरवसा नव्हता.

२. आझाद हिंद सेना

उत्तर :

i) दुसऱ्या महायुद्धाच्या दरम्यान आशियातील ब्रिटिश अंमलाखालील प्रदेशांमध्ये जपानी सैन्याने ज्या भारतीय सैनिकांना युद्धबंदी बनवले होते, त्याच सैनिकांच्या आधारे रासबिहारी बोस यांनी आझाद हिंद सेनेची उभारणी केली.

ii) रासबिहारी बोस यांनी दिलेल्या निमंत्रणामुळे सुभाषचंद्र बोस जपानमध्ये दाखल झाले आणि त्यांनी आझाद हिंद सेनेची सूत्रे आपल्या हाती घेतली.

iii) सुभाषचंद्र बोस यांच्या मार्गदर्शनाखाली आझाद हिंद सेनेने आराकान प्रांत तसेच आसामच्या पूर्वेकडील सीमाभागातील काही चौक्या काबीज केल्या.

iv) अतिशय बिकट परिस्थितीलाही तोंड देत आझाद हिंद सेनेच्या जवानांनी मोठ्या हिमतीने लढा दिला.

३. प्रतिसरकार

उत्तर :

i) १९४२ मध्ये सुरू झालेल्या चळवळीच्या कालखंडात देशातील अनेक भागांमध्ये गुप्तपणे कार्यरत असणाऱ्या चळवळींचा उदय झाला, तसेच काही ठिकाणी समांतर सरकारेही (प्रतिसरकारे) उभी राहिली.

ii) बंगाल प्रांतातील मिदनापूर, उत्तर प्रदेशातील बलिया आणि आझमगड, तसेच बिहारमधील भागलपूर व पूर्णिया या भागांत अशी समांतर सरकारे स्थापन झाली.

iii) महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यात क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या पुढाकाराने १९४२ साली प्रतिसरकाराची स्थापना करण्यात आली. या समांतर सरकारामुळे त्या परिसरातील ब्रिटिश सत्तेचा अंमल मोडून काढून सर्वसामान्य जनतेचे स्वतःचे शासन उभे राहिले.

iv) महसूल वसुली, कायदा-सुव्यवस्था राखणे, न्यायनिवाडा करणे आणि अपराध्यांना दंड देणे अशा प्रकारची कामे हे प्रतिसरकार पाहत असे.

प्रश्न. ४. पुढील विधाने सकारण स्पष्ट करा.

१. १८२२ च्या अखेरीस लेफ्टनंट औट्रॅम भिल्लांचा उठाव मोडून काढण्यात यशस्वी झाला.

उत्तर :

i) १८१८ साली खानदेश प्रदेश इंग्रजी सत्तेखाली आल्यानंतर, सातपुडा, सातमाळा व अजिंठा या डोंगरी भागांत वास्तव्यास असणाऱ्या भिल्ल समाजाने गोंदाजी आणि महिपा या नेत्यांच्या मार्गदर्शनाखाली बंड उभारले.

ii) १८२२ या वर्षादरम्यान ‘हरिया’ नावाच्या भिल्ल पुढाऱ्याने पुकारलेले बंड इंग्रजांनी बळाच्या जोरावर संपुष्टात आणले.

iii) लेफ्टनंट औट्रॅम याने एकीकडे भिल्लांचे बंड शमवण्याचे काम केले, तर दुसरीकडे त्यांच्यात राहून त्यांच्या समस्यांचे निराकरण करण्याचाही प्रयत्न केला. त्याचबरोबर त्यांना वनवासी जीवनशैलीतून बाहेर काढून नागरी वसाहतीत सामावून घेण्याचे प्रयत्नही त्याने केले.

iv) यासाठी माफीपत्रे जाहीर करणे, जमिनीचे वाटप करणे, आर्थिक मदत (तगाई) पुरवणे, पूर्वीच्या अपराधांची क्षमा देणे आणि लष्करात सामील करून घेणे अशा अनेक उपाययोजनांचा अवलंब करण्यात आला. या सर्व प्रयत्नांचा परिणाम म्हणून भिल्लांकडून होणाऱ्या उठावांचे प्रमाण कमी होत गेले आणि अंतिमतः इंग्रजांना भिल्लांचा प्रतिकार मोडून काढण्यात यश आले.

२. रवींद्रनाथ टागोर यांनी ‘सर’ या पदवीचा त्याग केला.

उत्तर :

i) रोलेट कायद्याला विरोध करण्यासाठी पंजाब प्रांतात सत्याग्रहाच्या लढ्याने तीव्र रूप धारण केले होते. १३ एप्रिल १९१९ रोजी बैसाखीच्या सणानिमित्त हजारो नागरिक जालियानवाला बाग येथे एका सभेसाठी एकत्र जमले होते.

ii) सभेवर बंदी घालण्यात आल्याच्या आदेशाची कोणतीही कल्पना नसलेल्या त्या निरपराध जमावावर, जनरल डायरने कसलीही पूर्वसूचना न देता गोळीबार करण्याचा आदेश दिला.

iii) या भीषण गोळीबारात शेकडो निष्पाप लोकांचा बळी गेला, तर शेकडो जण गंभीर जखमी झाले. या घटनेच्या वृत्ताने संपूर्ण देशभर संतापाचा उद्रेक झाला.

iv) या हत्याकांडाचा तीव्र निषेध व्यक्त करत रवींद्रनाथ टागोर यांनी ब्रिटिश सरकारकडून त्यांना बहाल करण्यात आलेल्या ‘सर’ या किताबाचा राजीनामा दिला.

प्रश्न. ५. तुमचे मत नोंदवा.

१. वसाहतवादाचा उदय हा युरोपियन राष्ट्रांच्या व्यापारवृद्धीचा परिणाम होता.

उत्तर :

i) आपल्या बलाढ्य सामर्थ्याच्या जोरावर युरोपियन राष्ट्रांनी इतर देशांचे प्रदेश काबीज करून तेथे आपल्या वसाहती उभारल्या. यामागील मूळ उद्देश हा आपला व्यापार वृद्धिंगत करणे हा होता.

ii) एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात सर्वप्रथम इंग्लंडमध्ये आणि त्यानंतर टप्प्याटप्प्याने इतर युरोपीय राष्ट्रांमध्ये औद्योगिक क्रांती घडून आली.

iii) या औद्योगिक क्रांतीमुळे संबंधित राष्ट्रांच्या उत्पादन क्षमतेत अफाट वाढ झाली.

iv) इतक्या मोठ्या प्रमाणावरील उत्पादन केवळ देशांतर्गत बाजारपेठेत खपवणे शक्य नसल्याने, त्यांना नवीन बाजारपेठांचा शोध घेणे भाग पडले.

v) व्यापारातून जास्तीचा नफा मिळवणे, त्या अतिरिक्त नफ्याची पुन्हा गुंतवणूक करणे आणि गुंतवणुकीसाठी नवनवीन वसाहती संपादन करणे, असे हे एक चक्रच सुरू झाले.

vi) युरोपीय राष्ट्रांच्या वाढत्या व्यापारामुळे त्यांना स्वतःच्या हक्काच्या बाजारपेठांची निकड भासू लागली आणि याच गरजेतून वसाहतवादाचा उगम झाला.

२. १८५७ चे स्वातंत्र्ययुद्ध हे स्वा. सावकर यांच्या मते पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध होते.

उत्तर :

i) १८५७ सालच्या स्वातंत्र्यसंग्रामाला इंग्रज सरकार ‘शिपायांचे बंड’ या नावाने संबोधत असे, तर आपल्याकडील लोकांमध्येही ‘शिपायांचा उठाव’ असाच उल्लेख रूढ होता.

ii) मात्र स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांनी या संग्रामाचा गौरव ‘पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध’ असा केला. त्यांनी ‘१८५७ चे स्वातंत्र्यसमर’ हा ग्रंथ लिहून, या घटनेकडे पाहण्याचा इतिहासकारांचा दृष्टिकोनच पालटून टाकला.

iii) यापूर्वी भारताच्या भूमीवर इंग्रजांविरुद्ध इतक्या मोठ्या प्रमाणात व्यापक असा लढा कधीच उभारला गेला नव्हता.

iv) विशेष म्हणजे हा लढा केवळ राजे-रजवाड्यांनी लढला नसून, सर्वसामान्य प्रजा, शेतकरी वर्ग आणि सैनिक यांनी तो लढला होता. यामध्ये भिल्ल, रामोशी, आदिवासी तसेच सर्व जाती-धर्मांतील लोकांनी मोठ्या संख्येने भाग घेतला होता.

v) स्वतःचा धर्म, मातृभाषा, संस्कृती आणि आत्मसन्मान यांवर इंग्रजांकडून होत असलेले आक्रमण थोपवणे, हा या लढ्यामागील उद्देश होता.

vi) ब्रिटिशांच्या जुलमी व अन्यायी राजवटीतून सुटका मिळवणे हे या संग्रामाचे प्रमुख ध्येय होते. या लढ्यामुळेच जनमानसात राष्ट्रीयत्वाची भावना रुजू लागली, आणि याच कारणामुळे १८५७ चा हा लढा ‘पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध’ ठरतो, असे स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे ठाम मत होते.