युरोपातील प्रबोधन आणि विज्ञानाचा विकास स्वाध्याय

युरोपातील प्रबोधन आणि विज्ञानाचा विकास स्वाध्याय इयत्ता बारावी इतिहास

प्रश्न. १. अ) दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्याय निवडून पूर्ण विधाने पुन्हा लिहा.

१. इ. स. १४४० मध्ये …………….. याने छापखाना सुरू केला.

अ) जेम्स वॅट

ब) गुटेनबर्ग

क) ॲरिस्टॉटल

ड) होमर

उत्तर :

इ. स. १४४० मध्ये गुटेनबर्ग याने छापखाना सुरू केला.

२. इ. स. १६०९ मध्ये ……………… ने अधिक सुधारित दुर्बीण तयार केली.

अ) जॉन के

ब) कोपर्निकस

क) गॅलिलिओ

ड) केपलर

उत्तर :

इ. स. १६०९ मध्ये गॅलिलिओ ने अधिक सुधारित दुर्बीण तयार केली.

३. आफ्रिका खंडाला वळसा घालणारा …………………….. हा पहिला दर्यावर्दी होता.

अ) हेन्री द नॅव्हीगेटर

ब) मार्को पोलो

क) बार्थोलोम्यु डायस

ड) कोलंबस

उत्तर :

आफ्रिका खंडाला वळसा घालणारा बार्थोलोम्यु डायस हा पहिला दर्यावर्दी होता.

ब) पुढील संचामधील ‘ब’ गटातील चुकीची जोडी दुरुस्त करून लिहा.

‘अ’ गट	‘ब’ गट
१. जॉन के	– धावता धोटा
२. सॅम्युएल क्रॉम्प्टन	– कॉटन जीन
३. एडमंड कार्टराईट	– यंत्रमाग
४. जेम्स वॅट	– स्टीम इंजिन

उत्तर :

चुकीची जोडी : सॅम्युएल क्रॉम्प्टन – कॉटन जीन

दुरुस्ती जोडी : सॅम्युएल क्रॉम्प्टन – म्यूल यंत्र

प्रश्न. २. ऐतिहासिक ठिकाण, व्यक्ती, घटना यांसंबंधी नावे लिहा.

१. आधुनिक विज्ञानाचा जनक –

उत्तर :

गॅलिलिओ

२. ग्रहमाला सूर्यकेंद्रित आहे, असे प्रतिपादित करणारा शास्त्रज्ञ –

उत्तर :

निकोलस कोपर्निकस

३. वराहमिहीर यांनी लिहिलेला ग्रंथ –

उत्तर :

बृहत्संहिता

प्रश्न. ३. खालील संकल्पनाचित्र पूर्ण करा.

उत्तर :

प्रश्न. ४. टीपा लिहा.

१. युरोपातील धर्मयुद्धे

उत्तर :

i) साधारण अकराव्या शतकाच्या शेवटच्या टप्प्यापासून ते बाराव्या शतकाच्या अंतापर्यंत ख्रिश्चन आणि इस्लाम या दोन धर्मांच्या अनुयायांमध्ये एकूण नऊ मोठ्या लढाया घडून आल्या, ज्यांना इतिहासात ‘धर्मयुद्धे’ किंवा ‘क्रुसेड्स’ या नावाने ओळखले जाते.

ii) जेरुसलेम व बेथेलहॅम ही शहरे ज्यू, ख्रिश्चन आणि इस्लाम अशा तिन्ही धर्मांच्या लोकांच्या दृष्टीने अतिशय पवित्र मानली जात होती. ही शहरे त्या वेळी इस्लामी राज्यकर्त्यांच्या अधिपत्याखाली होती, आणि त्यांना त्या सत्तेतून मुक्त करण्याच्या उद्देशाने ही धर्मयुद्धे घडवली गेली.

iii) या लढायांमागे ख्रिस्ती समाजाची केवळ धार्मिक भावनाच नव्हे, तर आर्थिक स्वार्थ आणि राजकीय महत्त्वाकांक्षा हीदेखील महत्त्वाची कारणे होती.

iv) या दीर्घकाळ चाललेल्या धर्मयुद्धांचा प्रभाव युरोपातील धार्मिक जीवन, अर्थव्यवस्था, राजकारण आणि समाजरचना यांवर दीर्घकाळ टिकून राहिला.

२. युरोपातील धातुविज्ञान

उत्तर :

युरोपमध्ये सतराव्या शतकाच्या काळात विविध प्रकारच्या प्रयोगांतून अनेक महत्त्वाचे वैज्ञानिक शोध लागले, ज्यामुळे पुढील औद्योगिक प्रगतीचा पाया रचला गेला.

i) इंग्लंडमध्ये लोहखनिज वितळवण्यासाठी पूर्वी लाकडाचा वापर केला जात असे, परंतु त्याऐवजी दगडी कोळशाचा वापर सुरू झाल्यामुळे शुद्ध लोखंड मिळवण्याची प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम बनली आणि परिणामी लोखंडाच्या उत्पादनात लक्षणीय वाढ झाली.

ii) कोळशाच्या भट्ट्या तापवणे तसेच त्यांमध्ये योग्य प्रमाणात हवा पुरवणे या कामांसाठी विशेष स्वतंत्र यंत्रांची निर्मिती करण्यात आली, ज्यामुळे ही प्रक्रिया अधिक सुलभ झाली.

iii) सन १७८३ मध्ये वितळलेले लोखंड साच्यात ओतून त्यापासून लोखंडी पट्ट्या तयार करण्याचे तंत्र शोधून काढण्यात आले.

iv) सन १८६५ मध्ये वितळलेल्या लोखंडाचे पोलादामध्ये रूपांतर करण्याची नवी प्रक्रिया शोधली गेली, ज्यामुळे धातू उद्योगक्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर परिवर्तन घडून आले.

प्रश्न. ५. पुढील विधाने सकारण स्पष्ट करा.

१. युरोपातील १५ – १६ वे शतक हा प्रबोधनाचा उत्कर्षकाळ समजला जातो.

उत्तर :

i) पंधराव्या आणि सोळाव्या शतकाच्या कालखंडात युरोपमध्ये तर्कशुद्ध विचारसरणी आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन यांची जोपासना होऊ लागली. या काळात विज्ञानाच्या क्षेत्रात नानाविध नवनवीन प्रयोगांना चालना मिळाली.

ii) परिणामी, मानवी बुद्धिमत्ता, सर्जनशीलता आणि जीवनशैली यांना एक नवीन वळण प्राप्त झाले.

iii) वैज्ञानिक दृष्टिकोनाच्या साहाय्याने विश्वातील गूढ उकलता येऊ शकतात, याची जाणीव लोकांमध्ये निर्माण होऊन त्याबद्दलची उत्सुकताही वाढीस लागली.

iv) कविता, नाट्य, वाङ्मय आणि कलाक्षेत्रांत यापूर्वी दुर्लक्षित राहिलेल्या विषयांनाही आता स्थान मिळू लागले.

v) विश्वाच्या अस्तित्वाकडे पाहताना पूर्वी ईश्वराला केंद्रस्थानी मानले जात असे, परंतु आता त्याऐवजी मानव हाच केंद्रबिंदू मानला जाऊ लागला. मानवी विचारसरणीत घडून आलेल्या या आमूलाग्र परिवर्तनामुळेच युरोपातील पंधरावे-सोळावे शतक हा काळ प्रबोधनाचा सुवर्णकाळ मानला जातो.

२. औद्योगिक क्रांतीची सुरुवात सर्वप्रथम इंग्लंडमध्ये झाली.

उत्तर :

i) औद्योगिकीकरणासाठी लागणारे लोहखनिज आणि कोळसा यांचे मुबलक साठे इंग्लंडच्या भूमीतच विपुल प्रमाणात उपलब्ध असल्याने त्याचा मोठा फायदा झाला.

ii) इंग्लंडमधील दमट हवामान सुती धागा तयार करण्यासाठी अनुकूल असल्याने, तेथे सुती कापड उद्योगाची भरभराट होण्यास पूरक वातावरण निर्माण झाले.

iii) इंग्लंडचे साम्राज्य विस्तृत असल्याकारणाने त्यांच्या विविध वसाहतींमधून प्रचंड प्रमाणात कच्चा माल मिळवणे शक्य झाले.

iv) इंग्लंडकडे असलेल्या बलाढ्य नौदल सामर्थ्यामुळे तेथे आयात केलेल्या कच्च्या मालावर प्रक्रिया करून तयार होणारा पक्का माल पुन्हा त्याच वसाहतींमध्ये विकणे शक्य झाले.

प्रश्न. ६. तुमचे मत नोंदवा.

१. युरोपात सतराव्या शतकात निसर्गाचा अभ्यास करणाऱ्या शास्त्रज्ञांनीच आधुनिक वैज्ञानिक ज्ञानाचा पाया रचला.

उत्तर :

सतराव्या शतकात युरोपमध्ये निसर्गाचे निरीक्षण व अभ्यास करणाऱ्या संशोधकांनी आधुनिक विज्ञानाची मुहूर्तमेढ रोवली, असे मानले जाते. या कालखंडातील अभ्यासकांनी प्रत्यक्ष प्रयोग करून वैज्ञानिक सिद्धांत हे काळ व स्थळ यांच्या संदर्भात कसे लागू पडतात हे पडताळून पाहिले. नवनवीन शोधांचे सूत्रबद्ध मांडणी करणे तसेच विज्ञानाला अनुसरून नवीन संज्ञा व परिभाषा निर्माण करणे, अशा उपक्रमांमधून आधुनिक विज्ञानाचा क्रमशः विकास होत गेला. याशिवाय, वैज्ञानिक संशोधनाला चालना देण्यासाठी युरोपात त्या काळी काही महत्त्वाच्या संस्थांचीही स्थापना करण्यात आली होती.

२. औद्योगिक क्रांतीनंतर युरोपात आर्थिक राष्ट्रवाद व साम्राज्यवाद उदयास आला.

उत्तर :

औद्योगिक क्रांतीच्या पाठोपाठ युरोपखंडात आर्थिक राष्ट्रवाद आणि साम्राज्यवाद या दोन प्रवृत्ती उदयाला आल्या.

आर्थिक राष्ट्रवाद : स्वतःच्या आर्थिक प्रगतीला अग्रक्रम देतानाच स्पर्धक राष्ट्रांची आर्थिक कोंडी करणे गरजेचे बनले. त्यामुळे विरोधी राष्ट्रांच्या व्यापारावर कोणत्या मार्गांनी निर्बंध लादता येतील, यासंदर्भात विचारमंथन सुरू झाले. यामध्ये आयात-निर्यातीवर प्रतिबंध घालणे, परकीय मालावर जकात लावणे, स्पर्धक राष्ट्रांच्या प्रदेशात वसाहती उभारणे आणि गरज भासल्यास प्रतिस्पर्ध्याविरुद्ध युद्धाचा मार्ग स्वीकारणे, अशा उपायांतून आर्थिक राष्ट्रवादाचा जन्म झाला.

साम्राज्यवाद : औद्योगिक क्रांतीमुळे निर्माण झालेल्या जास्तीच्या उत्पादनानेच आर्थिक राष्ट्रवादाला आणि परिणामी साम्राज्यवादाला चालना दिली. यातूनच भांडवलदार वर्गाने नवीन बाजारपेठांचा शोध घेणे, कच्चा माल पुरवणाऱ्या स्रोतांचा शोध घेऊन त्यांचा नियमित पुरवठा सुनिश्चित करणे, तसेच गुंतवणूकदारांना आकर्षित करत त्यांची गुंतवणूक सुरक्षित ठेवणे, असे एक सातत्यपूर्ण चक्र सुरू झाले. या हेतूने वसाहतींचे शोषण करण्यास सुरुवात झाली. याशिवाय, अतिरेकी राष्ट्रवाद, औद्योगिकीकरण, वंशश्रेष्ठत्वाच्या भावना आणि आक्रमक मनोवृत्ती यांच्या एकत्रित परिणामातून साम्राज्यवाद अधिकाधिक प्रबळ होत गेला.

प्रश्न. ७. खालील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा.

१. युरोपातील धर्मयुद्धाच्या अपयशाची कारणे आणि परिणाम स्पष्ट करा.

उत्तर :

धर्मयुद्धाच्या अपयशाची कारणे : युरोपातील ख्रिस्ती धर्मयोद्ध्यांना धर्मयुद्धात यश मिळू शकले नाही, कारण पोप तसेच युरोपमधील राज्यकर्त्यांनी या मोहिमेकडे संकुचित दृष्टिकोनातून पाहिले. याशिवाय लोकांची धर्मावरील श्रद्धा हळूहळू कमी होत गेली आणि युरोपातील निरनिराळ्या राजांमध्ये एकजुटीचा अभाव दिसून आला. पोप आणि जर्मन सम्राट यांच्यातील मतभेद, तसेच बायझंटाईन सम्राटांकडून मिळालेल्या अपुऱ्या सहकार्यामुळेही या मोहिमेला खीळ बसली. या सर्व घटकांमुळे युरोपातील धर्मयुद्ध अपयशी ठरले.

धर्मयुद्धाचे परिणाम : इतिहासतज्ज्ञांच्या मतानुसार, धर्मयुद्धांमुळे सरंजामशाही पद्धतीचा ऱ्हास झाला आणि जनतेचा पोपवरील विश्वास डळमळीत झाला. याच काळात इटली व जर्मनीमध्ये एक नवा व्यापारी वर्ग उदयाला आला. युरोपीय युद्धपद्धतीतही अनेक बदल घडून आले – जसे की किल्ले उभारणे, सैन्याच्या हालचालीसाठी पूल बांधणे आणि शत्रूचे मार्ग नष्ट करणे. युद्धाचा खर्च भागवण्यासाठी युरोपीय राजांनी नवे कर लागू केले. या मोहिमांमुळे युरोपीय जनतेला पूर्वी अपरिचित असणाऱ्या वनस्पती, फळे, विविध प्रकारचे पोशाख, साखर, सुती-रेशमी वस्त्रे, मसाले आणि औषधे यांची ओळख झाली. तसेच याच काळात रसायनशास्त्र, संगीत आणि व्यापार या क्षेत्रांशीही संपर्क प्रस्थापित झाला. हे सर्व बदल युरोपातील धर्मयुद्धांचे परिणाम मानले जातात.

२. प्रबोधनकाळातील विज्ञानाचा विकास व वैज्ञानिक शोध यांची सविस्तर माहिती लिहा.

उत्तर :

प्रबोधनकाळातील विज्ञानाचा विकास : सतराव्या शतकात युरोपमध्ये निसर्गाचा सखोल अभ्यास करणाऱ्या शास्त्रज्ञांनी आधुनिक विज्ञानाचा भक्कम पाया घातला. प्रत्यक्ष प्रयोगांच्या आधारे वैज्ञानिक सिद्धांतांना काळ व स्थळानुसार कसे महत्त्व प्राप्त होते, हे सिद्ध केले जाऊ लागले तसेच नव्या शोधांचे सूत्रबद्ध मांडणी करण्यात आली. यासोबतच काव्य, नाटक, साहित्य यांसारख्या क्षेत्रांतही आतापर्यंत दुर्लक्षित राहिलेल्या विषयांवर लेखन होऊ लागले. विज्ञानाच्या क्षेत्रात नवनवीन प्रयोगांना चालना मिळाली. याच काळात वाफेच्या शक्तीवर चालणारा नांगर, कापणी यंत्र आणि गवत कापणीचे यंत्र विकसित करण्यात आले, ज्यामुळे शेतीविषयक कामे अधिक जलद गतीने पार पडू लागली.

प्रबोधन काळातील वैज्ञानिक शोध : होकायंत्र, दुर्बीण, सूक्ष्मदर्शक आणि तापमापक यांसारख्या उपकरणांच्या शोधामुळे सूक्ष्मजीवांचा अभ्यास करणे सुलभ झाले. त्याचबरोबर हायड्रोजन, नायट्रोजन आणि ऑक्सिजन या वायूंसंदर्भातही संशोधनाला सुरुवात झाली. भौतिकशास्त्र, उष्णता व ध्वनी या विषयांच्या अभ्यासालाही विशेष महत्त्व प्राप्त झाले.

i) सन १७३८ मध्ये जॉन के याने धावता धोटा (फ्लाइंग शटल) विकसित केला.
ii) सन १७६९ मध्ये रिचर्ड आर्कराइट यांनी सूत कातण्यासाठी एक सुधारित यंत्र तयार केले.
iii) सन १७७९ मध्ये सॅम्युएल क्रॉम्प्टन यांनी ‘म्यूल’ नावाचे प्रगत सूतकताई यंत्र बनवले.
iv) सन १७८५ मध्ये एडमंड कार्टराइट यांनी यंत्रमागाची निर्मिती केली.
v) सन १७८३ च्या सुमारास वितळलेल्या लोखंडाचा रस साच्यात ओतून लोखंडी पट्ट्या तयार करण्याची पद्धत अस्तित्वात आली.
vi) सन १७८३ मध्ये बेल यांनी कापडावर छपाई करणाऱ्या रोलर सिलिंडर प्रिंटिंग यंत्राचा शोध लावला.