1991 नंतरचे जग स्वाध्याय इयत्ता बारावी राज्यशास्त्र
प्रश्न. १. अ) दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्याय निवडून विधाने पूर्ण करा.
१) १९८९ नंतर आंतरराष्ट्रीय संबंधांमधील महत्त्वाचा प्रवाह –
अ) द्विध्रुवीयतेचा अस्त
ब) आशियामध्ये प्रादेशिकतावादाचा उदय
क) अलिप्ततावादाचा अंत
ड) नवीन आंतरराष्ट्रीय आर्थिक व्यवस्थेची मागणी
उत्तर :
१९८९ नंतर आंतरराष्ट्रीय संबंधांमधील महत्त्वाचा प्रवाह – द्विध्रुवीयतेचा अस्त
२) मास्त्रीक्त करार संदर्भ –
अ) संयुक्त राष्ट्र शांतता रक्षक दल
ब) युरोपीय संघ
क) अमेरिकेचा कुवेतमध्ये हस्तक्षेप
ड) ब्रिक्सची स्थापना
उत्तर :
मास्त्रीक्त करार संदर्भ – युरोपीय संघ
ब) दिलेल्या विधानांसाठी समर्पक संकल्पना लिहा.
१) जेव्हा एक राज्य इतर राज्यांवर लष्करी ताकदीच्या वापराशिवाय प्रभाव पाडते –
उत्तर :
जेव्हा एक राज्य इतर राज्यांवर लष्करी ताकदीच्या वापराशिवाय प्रभाव पाडते – सॉफ्ट पॉवर
२) जागतिक घडामोडींवर प्रभाव टाकण्याची व स्वत:चे हित साधण्याची क्षमता तसेच आंतरराष्ट्रीय राजकारणात महत्त्वाचे स्थान असलेले राज्य –
उत्तर :
जागतिक घडामोडींवर प्रभाव टाकण्याची व स्वत:चे हित साधण्याची क्षमता तसेच आंतरराष्ट्रीय राजकारणात महत्त्वाचे स्थान असलेले राज्य – महासत्ता
प्रश्न. २. अ) पुढील संकल्पनाचित्रे पूर्ण करा.
१)
उत्तर :
२)
उत्तर :
ब) पाठातील नकाशांचे निरीक्षण करून खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा.
१) शेंगेन क्षेत्रातील कोणत्याही चार देशांची नावे लिहा.
उत्तर :
फ्रान्स, जर्मनी, बोल्जियम, नेदरलँड हे शेंगेन क्षेत्रातील चार देश आहेत.
२) युरोपीय महासंघाचे सदस्य नसलेल्या मात्र शेंगेन क्षेत्रात असलेल्या कोणत्याही दोन देशांची नावे लिहा.
उत्तर :
आइसलँड आणि रूमानिया हे युरोपीय महासंघाचे सदस्य नसलेले देश असून ते शेंगेन क्षेत्रात आहेत.
प्रश्न. ३. खालील विधाने चूक की बरोबर ते सकारण लिहा.
१) दक्षिण आशियातील व्यापारासाठी सार्क महत्त्वाचे आहे.
उत्तर :
हे विधान बरोबर आहे.
कारण : दक्षिण आशिया मुक्त व्यापार व्यवस्था सन २००६ साली कार्यान्वित झाली.
२) मास्त्रीक्त करार युरोपच्या संरक्षणासाठी करण्यात आला.
उत्तर :
वरील विधान चूक आहे.
कारण : युरोपीय युनियन स्थापन करण्यासाठी मास्त्रीक्त करार करण्यात आला होता.
३) १९८० च्या दशकाला मानवतावादी हस्तक्षेपाचा सुवर्णकाळ म्हणतात.
उत्तर :
वरील विधान चूक आहे.
कारण : १९९० च्या दशकाला मानवतावादी हस्तक्षेपाचा सुवर्णकाळ म्हणतात.
प्रश्न. ४. आपले मत नोंदवा.
१) मानवतावादी हस्तक्षेप
उत्तर :
युगोस्लाव्हियाच्या बोस्निया व हर्झगोविना या प्रांतांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर वांशिक संघर्ष उफाळून आला होता. या हिंसाचारादरम्यान मानवी हक्कांचे सातत्याने उल्लंघन होत असल्यामुळे नागरिकांमध्ये असुरक्षिततेची व भीतीची भावना पसरली होती. अशा परिस्थितीत जागतिक पातळीवरील एक प्रमुख संस्था म्हणून संयुक्त राष्ट्रसंघाने या भागांत हस्तक्षेप करून युद्धजन्य वा संघर्षमय परिस्थिती आटोक्यात आणण्याचा प्रयत्न केला. या हस्तक्षेपामागील उद्देश केवळ त्या क्षणी सुरू असलेला संघर्ष थांबवणे इतकाच मर्यादित नव्हता, तर भविष्यात अशा प्रकारच्या युद्धांना प्रतिबंध घालणे, शांतता प्रस्थापित करणे, बाधित लोकांच्या मानवी हक्कांचे रक्षण करणे आणि दीर्घकालीन शांतता टिकवणे हा देखील त्यामागचा हेतू होता. याच उद्देशाने संयुक्त राष्ट्रसंघाने कंबोडिया, सोमालिया आणि युगोस्लाव्हिया या देशांमध्ये हस्तक्षेप केला.
२) आंतरराष्ट्रीय राजकारणातील प्रादेशिकतावाद
उत्तर :
अनेक देश एकत्र येऊन आंतरराष्ट्रीय स्वरूपाची संघटना उभारतात किंवा अशा एखाद्या संघटनेचे सदस्यत्व स्वीकारतात. अशा संघटनांचा पाया भौगोलिक समीपतेवर असू शकतो किंवा समान राजकीय विचारसरणी, आर्थिक हितसंबंध यांसारख्या इतर घटकांवरही तो उभा असू शकतो. प्रादेशिक संघटनेची उभारणी करताना संबंधित देश एकमेकांशी भौगोलिकदृष्ट्या जोडलेले असणे हा एक कळीचा मुद्दा ठरतो. याखेरीज व्यवहार्यता आणि संसाधनांशी निगडित इतरही अनेक बाबी महत्त्वाच्या भूमिका बजावतात, जसे की दळणवळण व संपर्कयंत्रणा, ऊर्जास्रोत, तसेच आरोग्यसुविधा. सर्वसाधारणपणे प्रादेशिकतेच्या या प्रक्रियेची सुरुवात सदस्य देशांदरम्यान होणाऱ्या राजकीय देवाणघेवाणीतून होते.
प्रश्न. ५. खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा.
सॉफ्ट पॉवर म्हणजे काय ते उदाहरणासह स्पष्ट करा.
उत्तर :
सॉफ्ट पॉवर’ म्हणजे अशी क्षमता, ज्याद्वारे आपल्याला जे हवे आहे तेच इतरांनाही आपणहून हवेसे वाटू लागते. दुसऱ्या शब्दांत, बळजबरीचा वापर न करता केवळ आकर्षण व प्रभावाच्या जोरावर स्वतःची उद्दिष्टे साध्य करण्याची क्षमता म्हणजे सॉफ्ट पॉवर होय. एखाद्या देशाची जागतिक प्रतिष्ठा, त्याचा सांस्कृतिक ठसा आणि त्याच्या परंपरा हेच या सॉफ्ट पॉवरचे मुख्य आधारस्तंभ मानले जातात.
उदाहरणार्थ, शैक्षणिक देवाणघेवाण कार्यक्रमांचा विचार करता, अमेरिका हा देश परदेशी विद्यार्थ्यांसाठी अत्यंत पोषक वातावरण उपलब्ध करून देतो. त्यामुळेच अलीकडच्या काळात अमेरिकेत शिक्षण घेणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थ्यांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ झालेली दिसून येते.
प्रश्न. ६. पुढील प्रश्नाचे उत्तर दिलेल्या मुद्द्यांच्या आधारे लिहा.
युरोपीय महासंघाबाबत पुढील मुद्द्यांच्या आधारे चर्चा करा.
अ) इतिहास
उत्तर :
दुसरे महायुद्ध आणि त्यानंतरच्या शीतयुद्धाच्या कालखंडात युरोपला सातत्याने अस्थिरतेला सामोरे जावे लागले, आणि याच अस्थिरतेने युरोपीय देशांना एकत्र येण्यासाठी सतत प्रवृत्त केले. युरोपीय संघाची मुळे आर्थिक सहकार्य बळकट करणाऱ्या एका संस्थेत सापडतात. यामागील मूळ विचार असा होता की, देशांदरम्यान जेव्हा परस्पर व्यापार-व्यवहार वाढतील, तेव्हा ते आर्थिकदृष्ट्या एकमेकांवर अवलंबून राहतील आणि परिणामी त्यांच्यातील परस्पर संघर्षाची शक्यता कमी होईल. ७ फेब्रुवारी १९९२ रोजी मास्त्रीक्त कराराची अंमलबजावणी होऊन औपचारिकरित्या युरोपीय संघाची स्थापना झाली. या करारामुळे सहकार्याची व्याप्ती अधिक विस्तारली आणि त्यात अंतर्गत व्यवहार, न्यायालयीन प्रश्न, तसेच परराष्ट्र व संरक्षणविषयक धोरणे यांचाही समावेश करण्यात आला.
ब) युरोपियन आयोग
उत्तर :
युरोपियन आयोग हा युरोपियन युनियनच्या कार्यकारी यंत्रणेशी निगडित असलेला एक महत्त्वाचा घटक आहे. नवीन कायद्यांसंदर्भात प्रस्ताव मांडणे, तसेच युरोपियन संसद आणि आयोग यांनी घेतलेल्या धोरणात्मक निर्णयांची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी करणे, या मुख्य जबाबदाऱ्या युरोपियन आयोगामार्फत पार पाडल्या जातात.
क) युरोपियन संसद
उत्तर :
युरोपियन संसदेसाठी थेट जनतेतून निवडणुकीच्या माध्यमातून एकूण ७५१ सदस्यांची निवड केली जाते, आणि त्यांचा कार्यकाळ पाच वर्षांचा असतो. या संसदेकडे कायदेविषयक बाबींवर देखरेख ठेवण्याची तसेच अर्थविषयक जबाबदाऱ्या पार पाडण्याची कामगिरी सोपवण्यात आलेली असते.
ड) युरोपियन परिषद
उत्तर :
युरोपियन परिषदेच्या रचनेमध्ये सदस्य राष्ट्रांचे राष्ट्राध्यक्ष अथवा पंतप्रधान, त्या-त्या देशांचे परराष्ट्रमंत्री, तसेच परिषदेचे पूर्णवेळ अध्यक्ष यांचा समावेश होतो. या परिषदेची बैठक वर्षातून चार वेळा घेतली जाते आणि याद्वारे युरोपियन युनियनला धोरणात्मक व सामरिक दिशा दिली जाते.
इ) युरोपियन न्यायालय
उत्तर :
युरोपियन युनियनमधील कायदे आणि करारांचा अर्थ लावणे तसेच त्यासंबंधी निवाडा देणे, ही जबाबदारी युरोपीय न्यायालयामार्फत पार पाडली जाते. युरोपियन युनियनचे कायदे हे सदस्य देशांच्या राष्ट्रीय कायद्यांपेक्षा वरचढ अर्थात श्रेष्ठ दर्जाचे मानले जातात.