वसाहतवाद आणि मराठे स्वाध्याय इयत्ता बारावी इतिहास
प्रश्न. १. अ) दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्याय निवडून पूर्ण विधाने पुन्हा लिहा.
१. मराठ्यांनी पोर्तुगिजांना ……………….. च्या वेढ्यात पराभूत केले.
अ) वेंगुर्ला
ब) फोंडा
क) सुरत
ड) राजापूर
उत्तर :
मराठ्यांनी पोर्तुगिजांना फोंडा च्या वेढ्यात पराभूत केले.
२. शिवाजी महाराज आणि इंग्रज यांचा संबंध सर्वप्रथम ………………… या प्रकरणात आला.
अ) कुडाळ स्वारी
ब) अफजलखान
क) फाजलखान
ड) राज्याभिषेक
उत्तर :
शिवाजी महाराज आणि इंग्रज यांचा संबंध सर्वप्रथम अफजलखान या प्रकरणात आला.
३. थोरल्या बाजीराव पेशव्यांचे बंधू चिमाजीअप्पा यांनी वसई येथे ……………… यांचा पराभव केला.
अ) इंग्रज
ब) फ्रेंच
क) डच
ड) पोर्तुगीज
उत्तर :
थोरल्या बाजीराव पेशव्यांचे बंधू चिमाजीअप्पा यांनी वसई येथे पोर्तुगीज यांचा पराभव केला.
४. पानिपतचे तिसरे युद्ध मराठे आणि ………………… यांच्यात झाले.
अ) इंग्रज
ब) अब्दाली
क) अहमदखान बंगश
ड) नजीबखान
उत्तर :
पानिपतचे तिसरे युद्ध मराठे आणि अब्दाली यांच्यात झाले.
ब) पुढील संचामधील ‘ब’ गटातील चुकीची जोडी दुरुस्त करून लिहा.
| ‘अ’ गट | ‘ब’ गट |
|---|---|
| १. कास्मो-द-ग्वार्द | पोर्तुगीज इतिहासकार |
| २. गोंसालू मार्तीस | पोर्तुगीज वकील |
| ३. फ्रांस्वाॅ मार्टिन | डच वखारीचा प्रमुख |
| ४. हेन्री रेव्हिंग्टन | इंग्रज अधिकारी |
उत्तर :
चुकीची जोडी : फ्रांस्वाॅ मार्टिन – डच वखारीचा प्रमुख
दुरुस्त जोडी : फ्रांस्वाॅ मार्टिन – फ्रेंचांचा पॉण्डेचेरीचा गव्हर्नर जनरल
प्रश्न. २. अ) ऐतिहासिक ठिकाण, व्यक्ती, घटना यांसंबंधीची नावे लिहा.
१. भारतात सर्वप्रथम आलेले युरोपीय –
उत्तर :
भारतात सर्वप्रथम आलेले युरोपीय – पोर्तुगीज
२. पोर्तुगिजांचा दारूगोळा असलेले ठिकाण –
उत्तर :
पोर्तुगिजांचा दारूगोळा असलेले ठिकाण – पनवेल
३. वखारीचे संरक्षण आणि परवान्यासाठी शिवाजी महाराजांना नजराणा देणारे –
उत्तर :
वखारीचे संरक्षण आणि परवान्यासाठी शिवाजी महाराजांना नजराणा देणारे – डच
४. जैतापूरचा इंग्रज दलाल –
उत्तर :
जैतापूरचा इंग्रज दलाल – वेलजी
ब) दिलेल्या कारणांपैकी योग्य कारण निवडून विधान पूर्ण करा.
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी मिठाच्या व्यापारावर संरक्षक जकाती उभारल्या. कारण –
अ) पोर्तुगिजांना विरोध करण्यासाठी –
ब) इंग्रजांचा मिठाचा व्यापार मोडून काढण्यासाठी
क) स्वराज्यात पैसा उभा करण्यासाठी
ड) वसाहतवाद्यांना विरोध करण्यासाठी
उत्तर :
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी मिठाच्या व्यापारावर संरक्षक जकाती उभारल्या. कारण इंग्रजांचा मिठाचा व्यापार मोडून काढण्यासाठी.
प्रश्न. ३. तुमचे मत नोंदवा.
१. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आरमार दल उभारले.
उत्तर :
व्यापारासाठी युरोपातील विविध देशांचे व्यापारी भारतात दाखल झाले आणि त्यांनी येथे आपल्या वखारी उभारल्या. मात्र संधी मिळताच त्यांनी हळूहळू या भूभागावरही आपली सत्ता प्रस्थापित केली. स्वतःच्या वखारी व ताब्यातील प्रदेश सुरक्षित राखण्यासाठी त्यांनी तटबंदीयुक्त किल्लेही उभारले. भारतात पाऊल ठेवणाऱ्या पहिल्या युरोपीय सत्तेत पोर्तुगीजांचा समावेश होतो, ज्यांचे आरमार त्याकाळी अत्यंत सामर्थ्यवान होते आणि त्यांच्या गलबतांवर तोफाही सज्ज असत. या परकीय सत्तांची वाटचाल सुरुवातीला व्यापारी तराजूने, नंतर तलवारीने आणि अखेरीस राजसत्तेच्या तख्तापर्यंत होते, ही बाब शिवाजी महाराजांनी वेळीच जाणली. सागरावर आपले प्रभुत्व प्रस्थापित केले तरच किनारपट्टी व स्वराज्य दोन्ही सुरक्षित राहू शकतील, या दूरदृष्टीतूनच छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सक्षम आरमार दलाची उभारणी केली.
२. मराठी सत्तेचे धोरण वसाहतवादविरोधी होते.
उत्तर :
युरोपियन राष्ट्रांचे व्यापारी मूळत: व्यापाराच्या हेतूने भारतात दाखल झाले. मात्र त्यांची वाटचाल पहिल्यांदा तराजूने म्हणजे व्यापाराने, त्यानंतर तलवारीच्या बळावर सत्ता विस्तार करण्याने आणि शेवटी तख्त म्हणजेच राज्यसत्ता काबीज करण्याने पूर्ण होत असे. या त्यांच्या मार्गाची व त्यामागील छुप्या उद्दिष्टांची जाणीव सर्वप्रथम छत्रपती शिवाजी महाराजांना झाली. परकीयांच्या या साम्राज्यविस्ताराच्या प्रयत्नांना खीळ घालण्यासाठी शिवरायांनी सक्षम आरमार उभे केले तसेच जलदुर्गांची उभारणी केली. इंग्रजांचा मिठाच्या व्यापारावरील प्रभाव कमी करण्याच्या हेतूने त्यांनी मिठावर जकात लागू केली. यानंतर संभाजी महाराजांनीही पोर्तुगीजांशी निकराचा लढा देत परकीय सत्तेच्या विस्ताराला ठाम विरोध दर्शवला. पुढे चिमाजीअप्पा यांनी वसई मोहिमेत पोर्तुगीजांना पराभूत केले. त्या कालखंडात अनेक भारतीय सत्ता युरोपियनांसमोर नमते घेत असताना, त्यांना प्रत्यक्ष पराभूत करणारी एकमेव सत्ता म्हणजे मराठी राज्य होते. थोडक्यात, मराठी सत्तेचे धोरण सातत्याने परकीय वसाहतवादाच्या विरोधातच राहिले.
प्रश्न. ४. खालील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा.
१. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आज्ञापत्रातून युरोपीय व्यापाऱ्यांविषयी धोरणातील महत्त्वाच्या बाबी लिहा.
उत्तर :
पोर्तुगीज, डच आणि इंग्रज हे केवळ सामान्य व्यापारी अथवा सावकार नसून, त्यांचा खरा हेतू येथील भूभागावर स्वतःची सत्ता प्रस्थापित करण्याचा असतो. स्थानिक राज्यकर्त्यांकडून मिळणाऱ्या सहकार्याच्या आधारेच हे व्यापारी संबंधित प्रदेशात हळूहळू आपले बस्तान बसवतात. युरोपीय व्यापारी हे स्वभावाने हट्टी आणि निर्धारी असल्याने, एकदा एखादा प्रदेश हाती आला की तो सहजासहजी सोडत नाहीत. त्यामुळे त्यांच्याशी केवळ आवश्यकतेपुरतेच व्यवहार ठेवावेत. त्यांना जलदुर्गांच्या नजीक कोणतीही जागा देऊ नये. वखारीसाठी जागा देणे अपरिहार्य ठरल्यासही, ती जागा खाडीमुखाशी किंवा समुद्रकिनाऱ्याजवळ नसावी; त्याऐवजी समुद्रकिनाऱ्यापासून दूर असलेल्या एखाद्या गावाजवळ जागा द्यावी. कारण हे व्यापारी आपले आरमारी व तोफखान्याचे बळ वापरून बंदर परिसरातच नवे जलदुर्ग उभारण्याचा प्रयत्न करतात, म्हणून बंदराच्या जवळपासही त्यांना जागा देणे टाळावे. शत्रूच्या प्रदेशावर स्वारी केली असता जर एखादा व्यापारी सापडला, तर त्याच्याकडून दंड वसूल करून त्यास सुरक्षितपणे त्याच्या ठिकाणी परत पाठवावे; त्याच्याशी शत्रूसमान वर्तन करू नये.
२. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे मराठ्यांचे सार्वभौमत्व अबाधित राखण्याचे धोरण स्पष्ट करा.
उत्तर :
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतही स्वराज्याची स्थापना केली आणि अनेक जोखमी पत्करून त्याचा विस्तार घडवून आणला. परकीय सत्तांचे हेतू वेळीच ओळखून त्यांनी त्यांचा सक्षमपणे प्रतिकार केला, त्यासाठी सशक्त आरमार उभारले आणि जलदुर्गांची निर्मिती केली. परकीयांच्या वसाहतवादी विस्ताराला ठाम विरोध करत त्यांनी स्वराज्याचे सार्वभौमत्व अबाधित राखले. इंग्रजांचा स्वराज्यातील मिठाचा व्यापार रोखण्यासाठी त्यांनी मिठावर जकात लावली. राज्याभिषेकाच्या प्रसंगी आलेल्या हेनरी ऑक्सिंडेन याच्याशी झालेल्या तहात शिवरायांनी इंग्रजांना स्वराज्यात वखारी उघडण्याची परवानगी दिली, मात्र त्याचबरोबर इंग्रजी नाण्यांना मराठा राज्यात चलनात स्थान मिळणार नाही, अशी स्पष्ट भूमिका घेतली. याच तहाच्या वेळी, किनाऱ्यावर जहाज फुटून सापडलेल्या इंग्रजाला परत करावे, ही इंग्रजांची मागणी शिवरायांनी साफ नाकारली. स्वराज्याच्या अंतर्गत धोरणात व कारभारात कोणत्याही परकीय सत्तेचा हस्तक्षेप त्यांनी कधीही खपवून घेतला नाही. यावरून मराठ्यांचे सार्वभौमत्व अबाधित राखण्याचे त्यांचे ठाम धोरण स्पष्टपणे दिसून येते.
३. भारतातील सर्वात प्रभावी मराठी सत्ता का संपुष्टात आली ?
उत्तर :
नानासाहेब पेशव्यांनी इंग्रजांची मदत घेतल्याने इंग्रजांना मराठ्यांच्या राज्यकारभारात हस्तक्षेप करण्याची संधी मिळाली. पुढे रघुनाथराव यांनीही पेशवेपद मिळवण्यासाठी इंग्रजांकडे साहाय्य मागितले आणि ते इंग्रजांच्या आश्रयाला गेले. नाना फडणवीसांनी इंग्रजांविरोधात उभारलेल्या चतु:संघातून इंग्रजांनी मुत्सद्देगिरीने निजामाला फोडून आपल्या बाजूला वळवले. यानंतर मराठ्यांनी खर्ड्याच्या लढाईत निजामाचा दारुण पराभव केला. मात्र याच लढाईदरम्यान मराठा छावणीत उपस्थित असलेल्या इंग्रज वकिलाने मराठ्यांच्या युद्धनीतीचे बारकाईने निरीक्षण केले आणि पुढे याच निरीक्षणाच्या आधारे लॉर्ड वेलस्लीने मराठ्यांवर मात करण्याची व्यूहरचना आखली. हिंदुस्थानात इंग्रजी सत्तेची पाळेमुळे रोवायची असतील तर सर्वप्रथम मराठ्यांचा पराभव करणे अनिवार्य आहे, हे वॉरन हेस्टिंग्जच्या लक्षात आल्यानंतर त्यांनी त्यादृष्टीने डावपेच आखण्यास सुरुवात केली. दरम्यान, मराठा सरदारांना एकसंध ठेवून कुशलतेने राज्यकारभार सांभाळणाऱ्या नाना फडणवीसांचे निधन झाले, आणि यानंतर दुसरा बाजीराव पेशवा मराठा सरदारांमध्ये एकजूट राखण्यात अपयशी ठरला. इंदोरचे होळकर आणि पेशवे यांच्यातील बेबनावामुळे यशवंतराव होळकरांनी पुण्यावर स्वारी केली, त्यामुळे घाबरलेल्या दुसऱ्या बाजीरावाने इंग्रजांचा आश्रय घेत त्यांच्याशी वसईचा तह केला. शिंदे व होळकर यांना हा तह मान्य नसल्याने १८०३ साली दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध घडले, ज्यात मराठा सरदारांना पराभव पत्करावा लागला. पुढे १८१७ साली झालेल्या तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धातही इंग्रजांनी मराठ्यांना नमवले, आणि अखेर १८१८ साली मराठा साम्राज्याचा अंत झाला.
प्रश्न. ५. पृष्ठ क्र. २९ वरील नकाशाचे निरीक्षण करून दिलेल्या प्रश्नांची उत्तरे लिहा.
१. भारताच्या पश्चिम समुद्रकिनारपट्टीवर डचांच्या वसाहती कोठे होत्या ?
उत्तर :
भारताच्या पश्चिम समुद्रकिनारपट्टीवर कोकणात वेंगुर्ला येथे व कर्नाटकात पोर्टो नोव्हो (परंगी पेट्टाई) व तेगना पट्टम (देवनापट्टिनम्) येथे वखारी होत्या.
२. पूर्व किनारपट्टीवर फ्रेंचांनी कोठे वसाहती उभारल्या ?
उत्तर :
पूर्व किनारपट्टीवर फ्रेंचांनी पुदुच्चेरी (पॉडिचेरी) येथे वसाहत उभारली होती.
३. आग्रा आणि अलाहाबाद येथे कोणाची वखार होती ?
उत्तर :
या वखारीचा उल्लेख नकाशात केलेला नाही. या भागावर मुघलांची सत्ता होती.