रेशीमबंध स्वाध्याय

रेशीमबंध स्वाध्याय इयत्ता बारावी मराठी

१) कृती करा.

अ)

उत्तर :

आ)

उत्तर :

इ)

उत्तर :

ई)

उत्तर :

२) कारणे शोधा व लिहा.

अ) पाखरांचा चिवचिवाट सुरू झालेला नसतो, कारण ………….

उत्तर :

पाखरांचा चिवचिवाट सुरू झालेला नसतो, कारण नुकते कुठे तीन-साडेतीन वाजलेले असतात.

आ) मानवाला निसर्गाची ओढ लागते, कारण ……………

उत्तर :

मानवाला निसर्गाची ओढ लागते, कारण माणसाच्या मनात आदिमत्वही भरून राहिलेले असते.

३) अ) पहाटेच्या वेळी बागेत प्रवेश केल्यानंतर लेखकाला खालील फुलांसंदर्भात आलेले अनुभव लिहा.

१) सायली –

उत्तर :

सायलीच्या इवल्या इवल्या पानांतून एक वेगळीच हिरवाई वाहू लागते.

२) गुलमोहोर –

उत्तर :

गुलमोहोराजवळ जावं तर त्यानं स्वागतासाठी, केशरी सडाच शिंपून ठेवलेला असतो.

३) जॅक्रांडा –

उत्तर :

जॅक्रांडाची निळीजांभळी फुलं रक्तचंदनी चाफ्याशी बिलगून गप्पागोष्टी करत असतात.

४) चाफा –

उत्तर :

चाफ्यांजवळ जावं तर त्यांच्या फुलांचा एक वेगळाच मंद मंद गंध येत असतो; पण तो निशिगंधासारखा मात्र नसतो.

आ) वर्णन करा.

१) उत्तररात्रीचे आगमन

उत्तर :

मध्यरात्र सरून गेलेली असते आणि आकाशात हलकेच पाऊल टाकत उत्तररात्र अवतरते. मुळातच नाजूक असलेली तिची चाल आणखीनच सौम्य, जपून टाकलेली असते – कुणाच्याही सहज लक्षात न येणारी. पण लेखकांचे आणि उत्तररात्रीचे नाते मात्र विलक्षण घट्ट असते. त्यामुळे तिच्या त्या हलक्याशा, तरल स्पंदनांचा ठसा लेखकांच्या मनावर उमटल्याशिवाय राहत नाही. मग झोप त्यांच्यापासून दूर पळते आणि आपली झोप आधीच पूर्ण झाल्याचा भास त्यांना सतत होत राहतो.

२) पहाट व पाखरे यांच्यातील नाते

उत्तर :

लेखकांना आजूबाजूचा निसर्ग जणू माणसाप्रमाणेच भावनांनी सजीव वाटतो. प्रसंग तसा अगदी छोटासा – पहाट फुटत असते. पाखरांचे मंद, बारीकसे आवाज कानी येऊ लागतात. त्यांची चुळबुळ, हालचाल सुरू होते. पहाट सावकाश, पाऊल टाकत पुढे सरकत असते. या साध्याशा क्षणातही लेखकांना माणसांसारख्या भावनांचा प्रत्यय येतो. पाखरांचा तो हलकासा आवाज म्हणजे जणू त्यांची आपापसातली कुजबुजच – जणू ती एकमेकांना विचारत असतात, “पहाट झाली का रे?” आणि पहाट ज्या हळुवारपणे, अलगदपणे येते ते पाहून लेखकांना भासते की, पाखरांना कसलाही त्रास किंवा व्यत्यय होऊ नये म्हणून तीही जणू हळूच त्यांना विचारते आहे, “मी येऊ का?” या एका वाक्यातून लेखकांना पहाट आणि पाखरे यांच्यातले ते कोमल, नाजूक नाते अधोरेखित करायचे आहे.

इ) खालील घटकांच्या संदर्भात पाठात आलेल्या मानवी क्रिया लिहा.

१) वृक्ष –

उत्तर :

वृक्ष – डोळा लागलेला असतो.

२) वेली –

उत्तर :

वेली – डोळा लागलेला असतो.

३) फुले –

उत्तर :

फुले – विसावलेली, सुखावलेली असतात.

४) पाखरे –

उत्तर :

पाखरे – गाढ झोपलेली असतात.

४) व्याकरण

अ) खालील वाक्प्रचारांचा अर्थ सांगून वाक्यात उपयोग करा.

१) मन समेवर येणे –

उत्तर :

अर्थ : मन शांत व एखाद्या गोष्टीशी एकरूप होणे.

वाक्य : राहुलचे रात्रभर भटकणारे मन प्रभातफेरीसाठी बाहेर पडल्यावर एकदम समेवर आले.

२) साखरझोपेत असणे –

उत्तर :

अर्थ : पहाटेच्या गाढ स्वप्नील निद्रेत असणे.

वाक्य : पहाटे मोहन साखरझोपेत असताना बाहेर पाऊस पडत होता.

आ) खालील वाक्यांत योग्य विरामचिन्हांचा उपयोग करा.

१) खरं तर पहाटच त्यांना विचारत असते की मी येऊ का तुम्हांला भेटायला

उत्तर :

खरं तर पहाटच त्यांना विचारत असते, की ‘मी येऊ का तुम्हांला भेटायला?’

२) निशिगंध म्हणजे निशिगंधच

उत्तर :

निशिगंध म्हणजे निशिगंधच!

इ) खालील वाक्यांचा प्रकार ओळखून सूचनेप्रमाणे तक्ता पूर्ण करा.

वाक्य	वाक्यप्रकार	बदलासाठी सूचना
१) वृक्षवेली आपल्याला केवढा तजेला, केवढा विरंगुळा देऊन जातात!		विधानार्थी करा.
२) आल्हादाला आणि हर्षोल्हासाला अनावर भरती येते.		उद्गारार्थी करा.
३) वाफे तर कोरडेच आहेत.		नकारार्थी करा.

उत्तर :

वाक्य	वाक्यप्रकार	बदलासाठी सूचना	बदल
१) वृक्षवेली आपल्याला केवढा तजेला, केवढा विरंगुळा देऊन जातात!	उद्गारार्थी वाक्य	विधानार्थी करा.	वृक्षवेली आपल्याला तजेला आणि विरंगुळा देतात.
२) आल्हादाला आणि हर्षोल्हासाला अनावर भरती येते.	विधानार्थी वाक्य	उद्गारार्थी करा.	किती अनावर भरती येते अल्हयादाला आणि हर्षोल्हासाला !
३) वाफे तर कोरडेच आहेत.	होकारार्थी वाक्य	नकारार्थी करा.	वाफे तर ओले नाहीतच.

ई) खालील तक्ता पूर्ण करा.

सामासिक शब्द	समासअचा विग्रह	समासाचे नाव
१) पांढरशुभ्र
२) वृक्षवेली
३) गप्पागोष्टी
४) सुखदु:ख

उत्तर :

सामासिक शब्द	समासअचा विग्रह	समासाचे नाव
१) पांढरशुभ्र	शुभ्र असा पांढरा	कर्मधारय
२) वृक्षवेली	वृक्ष आणि वेली	इतरेतर द्वंद्व
३) गप्पागोष्टी	गप्पा, गोष्टी वगैरे	समाहार द्वंद्व
४) सुखदु:ख	सुख किंवा दु:ख	वैकल्पिक द्वंद्व

उ) खालील वाक्यांतील प्रयोग ओळखा व लिहा.

१) खिडकी हलकेच उघडतो.

उत्तर :

कर्तरी प्रयोग

२) मानवाला निसर्गाची ओढ लागून राहिली.

उत्तर :

कर्मणी प्रयोग

३) तुम्हांलाही त्यातला आल्हाद जाणवेल.

उत्तर :

भावे प्रयोग

५) स्वमत.

अ) ‘मानवाला निसर्गाची जी ओढ युगानुयुगांपासून लागून राहिली आहे, ती या आदिम, ऋजु, स्नेहबंधांमुळे तर नाही ?….’ या विधानासंबंधी तुमचे मत लिहा.

उत्तर :

उत्तररात्रीचे रूप खरोखरच अद्भुत असते. चहूकडे नुसती शांतता आणि निवांतपणा पसरलेला असतो. माणसाच्या मनातले सगळे भावतरंग, सगळी सुखे-दु:खे त्या क्षणी जणू विरघळून जातात. उत्तररात्रीच्या वेळी माणसे आपल्या मनावरचे भावनांचे ओझे उतरवून ठेवून पूर्णपणे शांत झालेली असतात. अशा वेळी चांगला माणूस आणि वाईट माणूस जरी शेजारी शेजारी झोपलेले दिसले, तरी नुसत्या दर्शनावरून त्या दोघांतला फरक ओळखताच येणार नाही. त्या क्षणी प्रत्येकाचे मन निर्मळ आणि स्वच्छ बनलेले असते. हाच निर्मळपणाचा भाव प्रत्येक सजीवात – प्राण्यांत आणि वनस्पतींतही – खोलवर वसलेला असतो, आणि तो अनादी काळापासूनच सगळ्यांच्या अंतर्मनात वास करत आलेला आहे. माणसाचे मन नकळत याच मूळ, आदिम भावनेकडे ओढले जाते. ‘ऋजू’ म्हणजे साधे, सरळ, निर्मळ आणि पारदर्शी – ज्यात कसलाही मलिनपणा, कसलीही वाईट भावना यत्किंचितही शिल्लक नसते. हा भाव सगळ्यांच्याच अंतरंगात असल्यामुळेच माणसे एकमेकांशी मोकळेपणाने हसू-खेळू शकतात, अडीअडचणीत एकमेकांच्या मदतीला धावून जातात, एकमेकांवर प्रेम करतात. त्याच निर्मळ, शुद्ध भावनेच्या धाग्याने सगळे एकमेकांशी बांधले गेलेले असतात. लेखकाला याच वाक्यातून हा गाभित अर्थ पोहोचवायचा आहे.

आ) ‘रेशीमबंध’ या शीर्षकाची समर्पकता तुमच्या शब्दांत लिहा.

उत्तर :

लेखकाचे निसर्गाशी असलेले नाते अत्यंत कोमल, तलम आणि हळुवार स्वरूपाचे आहे. हे नाते जणू रेशमासारखे मुलायम आणि नाजूक असल्याने त्याला ‘रेशीमबंध’ असे संबोधले जाते. हे रेशीमबंध लेखकाने अतिशय संवेदनशीलतेने, नजाकतीने उलगडून दाखवले आहेत. सर्वत्र पसरलेल्या निरव शांततेत उत्तररात्र आपली कोमल पावले हळुवारपणे टाकत येते. तिची चाहूल कुणालाही लागत नाही. मात्र लेखकाच्या मनात मात्र त्या नाजूक पावलांची सूक्ष्म स्पंदने उमटल्याशिवाय राहत नाहीत, आणि त्याचे मनही तितक्याच नजाकतीने ती स्पंदने टिपून घेते. यातूनच त्याच्या निसर्गाशी असलेल्या नात्यातील रेशमी मुलायमपणा स्पष्ट होतो. या वेळी अवघे जग गाढ झोपेत विसावलेले असते. सगळ्या चिंता, काळज्या विरून गेलेल्या असतात आणि मन सुखदु:खाच्या सीमारेषा ओलांडून पलीकडे गेलेले असते. अशा क्षणी मनाला एक निर्मळ, शुद्ध असे रूप प्राप्त होते, ज्यात निसर्गाचा मूळ आत्माच सामावलेला असतो. लेखकाचे नाते नेमके याच निर्मळतेशी, याच आत्मतत्त्वाशी जुळलेले आहे. आपल्या या नात्याच्या बाळपणातील निष्कलंकता त्याला जाणवते, आणि ही निष्कलंकता निसर्गाच्या शुद्ध आत्मरूपाशीच निगडित आहे. पहाट कुणालाही चाहूल लागू न देता अलगद उतरते, पण लेखक मात्र अतिशय संवेदनक्षम असल्यामुळे त्याला तिची जाणीव सहज होते, आणि त्या दुर्मीळ, नाजूक, तरल क्षणाचा अनुभव तो घेतो. बागेतील झाडा-वेलींची रूपे, त्यांचे नानाविध रंग आणि गंध यांच्या माध्यमातून लेखकाला स्वतःचे आदिम निसर्गाशी असलेले नाते उमगते. या पाठातून लेखक स्वतःच्या निसर्गाशी जोडलेल्या नात्याचाच शोध घेत आहे. हे नाते म्हणजे सूक्ष्म, तरल आणि कोमल भावबंध आहेत. रेशमाप्रमाणे तलम व मुलायम. म्हणूनच लेखक त्यांना ‘रेशीमबंध’ असे नाव देतो. या संपूर्ण पाठाचा गाभाच हे रेशीमबंध आहेत, आणि म्हणूनच ‘रेशीमबंध’ हे शीर्षक या पाठाला अत्यंत सार्थ व शोभिवंत ठरते.

६) अभिव्यक्ती.

अ) निसर्ग आणि मानव यांच्यातील परस्परसंबंध तुमच्या शब्दांत स्पष्ट करा.

उत्तर :

मला समज येऊ लागली तेव्हापासूनचे सगळे प्रसंग आजही आठवणीत आहेत. सहलीला जाणे, निसर्गाच्या सान्निध्यात रमणे यातून मला नेहमीच अपार आनंद मिळत आलेला आहे. नदीत डुंबण्याची संधी मिळाली, तर मन तासन्तास तिथेच रेंगाळत राहावे असे वाटते. रानावनात मनसोक्त भटकतानाही अगदी तीच अनुभूती येते. झाडांच्या सहवासात वेळ घालवताना कधी कंटाळाच येत नाही. हिरव्यागार वृक्षराजींनी नटलेला डोंगर नजरेस पडला, की मन नकळत प्रसन्न होऊन जाते.

वनस्पतीही सजीव असतात आणि त्यांनाही माणसांप्रमाणेच भावभावना असतात, हे खरे आहे. त्यांनाही आनंद वाटतो, त्यांनाही दु:ख होते. त्यांच्यावर प्रेमाने हात फिरवला असता त्याही सुखावतात. निसर्गातल्या प्रत्येक ऋतूशी माणसाचे एक भावनिक बंध जुळलेले आहेत. त्यामुळेच झाडे कोमेजू, सुकू लागली की माणसाचे काळीज तुटते. वृक्षतोड होऊ लागली, झाडे नष्ट होऊ लागली की माणसाला वेदना होतात. म्हणूनच माणसे कुंडीत रोपटी लावून त्यांची जोपासना करतात आणि त्यातून आनंद मिळवतात.

माणसांच्या मनात हे जे एवढे गहिरे वृक्षप्रेम साठलेले दिसते, त्यामागचे खरे कारण म्हणजे निसर्ग आणि आपण यांच्यातील अतिशय खोल, तळाशी असलेले नाते. ज्या निसर्गाने माणसाला जन्माला घातले, त्याच निसर्गाने प्राणी आणि वनस्पतीही निर्माण केले आहेत. त्यामुळे आपण सारे या निसर्गाचीच लेकरे आहोत – मनुष्य, इतर प्राणी आणि वनस्पती ही एका अर्थाने भावंडेच होत. आपल्या सगळ्यांमध्ये हे नाते जणू रक्ताचेच नाते आहे. निसर्गच आपले पालनपोषण करत असतो – तोच आपल्याला अन्न देतो, पाणी देतो, श्वास घेण्यासाठी हवा देतो आणि तोच आपल्याला जिवंत राखतो. आपल्या अस्तित्वाचा, जगण्याचा मूळ आधारच निसर्ग आहे. हेच निसर्ग व मानव यांच्यातील खरे नाते आहे.

आ) डॉ. यू. म. पठाण यांच्या लेखनाची भाषिक वैशिष्ट्ये पाठाधारे स्पष्ट करा.

उत्तर :

डॉ. यू. म. पठाण यांच्या भाषाशैलीचे सर्वप्रथम जाणवणारे वैशिष्ट्य म्हणजे तिचा साधेपणा आणि सरळपणा. आपला अनुभव ते कुठलाही आडपडदा न ठेवता, पारदर्शकपणे मांडतात. आकाशात उतरणारे उत्तररात्रीचे पाऊल ‘हळुवार, अलगद, मुलायम आणि कुणालाही चाहूल न लागू देणारे’ असे चित्रित होते. त्या एका वाक्यातूनच पावलांचा हळुवारपणा, नजाकत आणि मुलायमपणा वाचकाला सहजगत्या जाणवतो.

लेखकाला सृष्टीतील मानवेतर घटक कधीही निर्जीव, भावनाशून्य वाटत नाहीत. उलट, ते त्याला माणसांप्रमाणेच भावभावनांनी ओथंबलेले, चैतन्यमय आणि सजीव भासतात. त्यामुळे वर्णनात हे घटक जणू मानवी रूप धारण करून अवतरतात. पाखरे हळूहळू पापण्या उघडून पाहू लागतात, पहाटेच्या किरणांना ‘खुणावतात’, आपापसांत ‘कुजबुजतात’. बोगनवेल ‘सळसळते’, दोन्ही वाफे एकमेकींशी जणू ‘हितगुज’ करतात. मोगरा कधी ‘खुदुखुदु हसतो’ तर कधी ‘रुसून बसतो’. झाडा-वेलींनाही भावनांचा उमाळा येतो. अशा प्रकारे सृष्टीतील प्रत्येक घटक मानवी भावरूप घेऊन वाचकासमोर येतो, आणि त्यामुळे लेखनालाच जणू एक हृदय प्राप्त होते. परिणामी, लेखनातील अनुभव भावभावनांनी अधिकच जिवंत व रसपूर्ण बनतो. उत्तररात्रीचे संथ आगमन, सुखदु:खाच्या पल्याड गेलेले मन, नात्याच्या बाळपणातील निर्मळता, पहाटेचे नाजूक पाऊल असे अत्यंत तरल, कोमल आणि नाजूक अनुभव वाचकाच्या मनावर थेट ठसतात. यामुळेच संपूर्ण लेखाच्या भाषेला एक आगळावेगळा गोडवा प्राप्त झालेला जाणवतो.

इ) संत तुकाराम महाराज यांनी वृक्षवल्लींना ‘सोसरी’ असे म्हटले आहे, यामागील तुम्हांला समजलेली कारणे लिहा.

उत्तर :

बागेत काही क्षण विसावले, किंवा रानावनात मोकळेपणाने फेरफटका मारला, तरी मनाला विलक्षण उभारी मिळते. निसर्गात सौंदर्याची जणू मुक्त हस्ते उधळण झालेली असते. तिथे एकही झाड दुसऱ्यासारखे नसते, एकही पान दुसऱ्या पानाशी तंतोतंत जुळत नाही. नुसता हिरवा रंग जरी न्याहाळला, तरी त्याच्याच शेकडो निरनिराळ्या छटा तिथे नजरेस पडतात. निसर्गातील ही अफाट विविधताच मनाला भुरळ घालते आणि मन त्या सौंदर्यात हरवून जाते.

संत तुकाराम महाराजांनीही विठ्ठलभक्तीसाठी वनाचाच आधार घेतला होता. ईश्वराचे निर्मळ, पवित्र रूप अनुभवावे आणि त्याच्याशी एकरूप व्हावे, या हेतूनेच त्यांनी वनाची वाट धरली. वनात प्रवेश केला की मन आपोआप मोकळे, मुक्त होऊन जाते, आणि हीच मन:स्थिती ईश्वराकडे वाटचाल करण्यासाठी सर्वांत अनुकूल असते. वनाचे सौंदर्य म्हणजे प्रत्यक्ष ईश्वराचेच एक रूप. त्या रूपाच्या सहवासात राहून षड्रिपूंचा त्याग केला, की माणूस नकळत ईश्वराच्या अधिकाधिक जवळ पोहोचतो. मग सभोवतालचे सारे काही सुंदर, निर्मळ आणि चांगलेच भासू लागते. त्या चांगुलपणाचा सतत आस्वाद घेत राहिले, की माणूस ईश्वराच्या स्मरणात, त्याच्या दर्शनात पूर्णतः तल्लीन होऊन जातो.

तुकाराम महाराजांना वृक्षवल्ली आपले सोयरे, आप्त वाटले, त्यामागे हेच कारण आहे. या झाडा-वेलींच्या ठायी माणसाच्या स्वभावातले दुर्गुण नसतात ती जणू साक्षात ईश्वराचीच रूपे असतात. त्यांच्या सहवासातच खरी ईश्वरभक्ती बहरते. वृक्षवल्ली आणि समस्त वनराई माणसाला ईश्वराच्या दिशेने नेणारी वाटच जणू खुली करून देतात. म्हणूनच तुकाराम महाराज वृक्षवल्लींच्या सान्निध्यात रमले आणि त्यांनी त्यांना आपले ‘सोयरे’ मानले.