लोकसंख्या भाग 1 स्वाध्याय इयत्ता बारावी भूगोल
प्रश्न. १. अचूक सहसंबंध ओळखा
(A : विधान, R : कारण)
१) A : सुपीक मैदानी प्रदेशांत दाट लोकवस्ती आढळते.
R : सुपीक मृदा ही शेतीसाठी उपयुक्त असते.
अ) केवळ A बरोबर आहे.
आ) केवळ R बरोबर आहे.
इ) A आणि R हे दोन्ही बरोबर आहेत आणि R हे A चे अचूक स्पष्टीकरण आहे.
ई) A आणि R हे दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु R हे A चे अचूक स्पष्टीकरण नाही.
उत्तर :
इ) A आणि R हे दोन्ही बरोबर आहेत आणि R हे A चे अचूक स्पष्टीकरण आहे.
२) A : प्रदेशातील लोकसंख्येत बदल होत नाही.
R : जन्मदर, मृत्युदर आणि स्थलांतराचा प्रदेशातील लोकसंख्येवर परिणाम होतो.
अ) केवळ A बरोबर आहे.
आ) केवळ R बरोबर आहे.
इ) A आणि R हे दोन्ही बरोबर आहेत आणि R हे A चे अचूक स्पष्टीकरण आहे.
ई) A आणि R हे दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु R हे A चे अचूक स्पष्टीकरण नाही.
उत्तर :
आ) केवळ R बरोबर आहे.
३) A : दुसऱ्या टप्प्यात मृत्युदरात घट होते पण जन्मदर स्थिर असतो.
R : दुसऱ्या टप्प्यात लोकसंख्या झपाट्याने वाढते.
अ) केवळ A बरोबर
आ) केवळ R बरोबर आहे.
इ) A आणि R हे दोन्ही बरोबर आहेत आणि R हे A चे अचूक स्पष्टीकरण आहे.
ई) A आणि R हे दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु R हे A चे अचूक स्पष्टीकरण नाही.
उत्तर :
इ) A आणि R हे दोन्ही बरोबर आहेत आणि R हे A चे अचूक स्पष्टीकरण आहे.
प्रश्न. २. टिपा लिहा.
१) भूरचनेचा लोकसंख्येच्या वितरणावर प्रभाव
उत्तर :
i) लोकसंख्येच्या वितरणावर सर्वाधिक परिणाम भूरचनेचा होतो. भूरचनेचे प्रामुख्याने पर्वत, पठारे आणि मैदाने असे तीन प्रकार आढळतात.
ii) पर्वतीय व डोंगराळ भागांमध्ये अधिक उंची, थंडगार हवामान, उभे-तीव्र उतार, घनदाट वनराई, नापीक जमीन आणि दुर्गमता यांमुळे माणसाच्या आर्थिक हालचालींवर मर्यादा येतात, त्यामुळे अशा प्रदेशांत लोकवस्ती विरळ असते. उदाहरणार्थ, हिमालय, आल्प्स, रॉकी हे पर्वत. तरीही थंड हवामान असूनही जे प्रदेश आर्थिकदृष्ट्या प्रगत झाले आहेत, तिथे मात्र लोकसंख्येचे प्रमाण अधिक दिसते.
iii) पठारी भागांत साधारणपणे मध्यम स्वरूपाची लोकवस्ती असते; परंतु जिथे खनिज संपत्ती उपलब्ध आहे आणि त्यामुळे उद्योग व दळणवळणाच्या सुविधा विकसित झाल्या आहेत, अशा पठारी भागांत लोकसंख्येचे प्रमाण जास्त आढळते.
iv) त्याचबरोबर सागरी किनारपट्टीलगतच्या प्रदेशांत मासेमारी व जलवाहतुकीच्या संधींमुळे दाट वस्ती दिसून येते.
v) जगातील मैदानी प्रदेश हे सपाट, सुपीक आणि सिंचनाच्या सोयींनी युक्त असल्याने तेथे शेतीचा मोठ्या प्रमाणावर विकास झाला असून, जवळपास सर्वच आर्थिक क्रिया भरभराटीला आलेल्या आहेत. त्यामुळे अशा मैदानी प्रदेशांत लोकसंख्या सर्वाधिक घनदाट स्वरूपात आढळते.
२) जन्मदर आणि मृत्युदरातील सहसंबंध
उत्तर :
i) लोकसंख्येतील वाढ ही मुख्यत्वे जन्मदर आणि मृत्युदर या दोन घटकांच्या परस्पर प्रमाणावर अवलंबून असते.
ii) जेव्हा मृत्युदराचे प्रमाण जन्मदरापेक्षा अधिक असते, तेव्हा लोकसंख्येत घट होताना दिसते.
iii) याउलट, जन्मदर मृत्युदरापेक्षा जास्त असल्यास लोकसंख्या वाढत जाते.
iv) जन्मदर आणि मृत्युदर हे दोन्ही जर सारखेच असतील, तर लोकसंख्या स्थिर राहते; परंतु प्रत्यक्षात अशी परिस्थिती क्वचितच पाहायला मिळते.
v) अप्रगत अथवा अविकसित देशांमध्ये जन्मदर व मृत्युदर हे दोन्हीही उच्च पातळीवर असतात.
vi) याउलट प्रगत/विकसित देशांमध्ये जन्मदर आणि मृत्युदर हे दोन्हीही निम्न स्वरूपाचे असतात.
vii) जिथे जन्मदर व मृत्युदर हे दोन्ही अधिक असतात, अशा ठिकाणी लोकांचे सरासरी आयुर्मान कमी असल्याचे दिसून येते.
३) लोकसंख्या संक्रमण सिद्धांताचा तिसरा टप्पा
उत्तर :
i) लोकसंख्या संक्रमणाच्या या तिसऱ्या टप्प्याला पुढील काळात “विस्तारणारा टप्पा” असे संबोधले जाते.
ii) या टप्प्यात दुसऱ्या टप्प्यात आधीच घटलेला मृत्युदर आणखी खालावत जातो. परिणामी लोकसंख्या वाढीचा वेग मंदावतो, तरीही एकूण लोकसंख्येत भर पडतच राहते.
iii) या काळात जन्मदर मृत्युदरापेक्षा जास्तच राहतो. देश प्रगतिपथावर असल्याने नागरिकांचे उत्पन्न केवळ उदरनिर्वाहापुरते न राहता त्याहून अधिक होते.
iv) परिणामी राहणीमानाचा दर्जा सुधारतो, दारिद्र्याचे प्रमाण घटते, तंत्रज्ञानाचा प्रसार व वापर वाढीस लागतो, शिक्षणक्षेत्रात प्रगती होते आणि कुटुंब नियोजनाचे महत्त्व लोकांना पटल्याने कुटुंबाचा आकार लहान होत जातो.
v) विकसनशील अवस्थेतून विकसित अवस्थेकडे वाटचाल करणाऱ्या देशांचा समावेश या टप्प्यात होतो. उदाहरणार्थ, चीन.
प्रश्न. ३. भौगोलिक कारणे लिहा.
१) भारत लोकसंख्या संक्रमणाच्या तिसऱ्या टप्प्यातून जात आहे.
उत्तर :
i) भारताची वाटचाल सध्या विकसनशील अवस्थेकडून विकसित अवस्थेकडे सुरू आहे.
ii) भारतामध्ये प्राथमिक क्षेत्रातील (शेतीसारख्या) आर्थिक कामांत गुंतलेल्या लोकांचे प्रमाण कमी होत असून, इतर व्यवसायांकडे लोकांचा ओढा वाढताना दिसतो.
iii) जन्मदर आणि मृत्युदर या दोन्हींमध्ये घट होत असल्याने एकूण लोकसंख्या वाढीचा वेग मंदावला आहे.
iv) भारतीयांच्या दरडोई उत्पन्नात वाढ होत असून दारिद्र्याचे प्रमाण घटत आहे. त्याचबरोबर शिक्षणक्षेत्रातील प्रगती, कुटुंब नियोजनाबाबत वाढती जागरूकता, आरोग्याविषयी सजगता, स्त्री-पुरुष प्रमाणातील तफावत कमी होणे आणि शहरी लोकसंख्येत होणारी वाढ – या सर्व घटकांमुळे भारताची वाटचाल लोकसंख्या संक्रमणाच्या तिसऱ्या टप्प्याच्या दिशेने होत असल्याचे स्पष्ट दिसते.
v) या सर्व वैशिष्ट्यांवरून हे सिद्ध होते की भारत सध्या लोकसंख्या संक्रमणाच्या तिसऱ्या टप्प्यातून वाटचाल करत आहे.
२) लोकसंख्या वितरण असमान असते.
उत्तर :
i) जगभरात लोकसंख्येचे वितरण एकसमान नाही; काही प्रदेशांत लोकवस्ती अत्यंत दाट आहे, तर काही ठिकाणी ती अगदी विरळ आढळते.
ii) या असमान वितरणामागे प्राकृतिक, आर्थिक, राजकीय आणि सामाजिक असे विविध घटक कारणीभूत ठरतात.
iii) याबरोबरच प्रत्येक देशातील जन्मदर व मृत्युदर यांतही भिन्नता आढळून येते.
iv) पोषक हवामान, खनिज संपत्तीने समृद्ध प्रदेश, सिंचनाच्या सुविधा, सुपीक जमीन, सांस्कृतिक जडणघडण तसेच सामाजिक-राजकीय स्थैर्य असलेल्या भागांत लोकसंख्येचे प्रमाण अधिक असते. याउलट, वरील घटक प्रतिकूल असणाऱ्या प्रदेशांत लोकवस्ती विरळ स्वरूपाची राहते.
३) वाहतुकीच्या सोयींमुळे लोकवस्तीत वाढ होते.
उत्तर :
i) संपूर्ण जगाचा विचार करता लोकसंख्येचे वाटप सर्वत्र सारखे नाही – काही भूभागांत लोकांची गर्दी प्रचंड प्रमाणात दिसते, तर काही भागांत लोकसंख्या तुरळक स्वरूपात आढळते.
ii) या विषम वितरणाला भौगोलिक (प्राकृतिक), आर्थिक, राजकीय तसेच सामाजिक अशा अनेकविध कारणांचा हातभार लागतो.
iii) याखेरीज, जगातील प्रत्येक देशाचा जन्मदर आणि मृत्युदर यांमध्येही परस्परांत फरक जाणवतो.
iv) ज्या भागांत हवामान अनुकूल आहे, खनिज साठे विपुल आहेत, सिंचनाच्या सोयी उपलब्ध आहेत, जमीन कसदार आहे, तसेच सांस्कृतिक परंपरा आणि सामाजिक-राजकीय स्थिरता लाभलेली आहे, अशा ठिकाणी लोकसंख्येची घनता अधिक असते. याउलट, या सर्व बाबींचा अभाव असणाऱ्या प्रदेशांत लोकवस्ती विरळ राहते.
४) लोकसंख्या संक्रमणाच्या तिसऱ्या टप्प्यात द्वितीयक व तृतीयक व्यवसायांची वाढ होते.
उत्तर :
i) लोकसंख्या संक्रमणाच्या तिसऱ्या टप्प्यात असणारे देश हे विकसनशील अवस्थेतून विकसित अवस्थेकडे मार्गक्रमण करत असतात.
ii) परिणामी, अशा देशांमध्ये जवळपास सर्वच क्षेत्रांतील विकासाची पातळी लक्षणीयरीत्या उंचावलेली दिसते.
iii) या टप्प्यातील लोकांची शैक्षणिक प्रगती होते, त्यांचे दरडोई उत्पन्न वाढते आणि एकंदर राहणीमानाचा दर्जाही सुधारलेला असतो.
iv) लोकांना आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर सुलभ वाटू लागतो. त्यांच्या विचारसरणीत विकासाभिमुख दृष्टिकोन रुजल्यामुळे पारंपरिक प्राथमिक व्यवसायांवर अवलंबून राहण्याऐवजी, या तिसऱ्या टप्प्यात द्वितीयक व तृतीयक क्षेत्रांतील व्यवसायांचा विस्तार होताना दिसतो.
५) जन्मदर कमी असूनसुद्धा लोकसंख्या वाढू शकते.
उत्तर :
i) जन्मदर कमी असला तरीही लोकसंख्येत वाढ होऊ शकते, कारण यासाठी जन्मदर व मृत्युदर यांतील फरक महत्त्वाचा ठरतो. म्हणजेच, मृत्युदर हा जन्मदरापेक्षाही अधिक कमी असेल, तर लोकसंख्या वाढतच राहते.
ii) वैद्यकीय क्षेत्रातील प्रगतीमुळे लोकांचे सरासरी आयुर्मान वाढते, त्यामुळे जन्मदर घटला तरीसुद्धा एकूण लोकसंख्येत भर पडत जाते.
iii) एखाद्या प्रदेशात मोठ्या संख्येने स्थलांतरित लोक येऊन स्थायिक झाल्यास, त्या प्रदेशाचा मूळचा जन्मदर कमी असूनही तेथील लोकसंख्या वाढू शकते. यावरून हे स्पष्ट होते की, केवळ जन्मदर कमी असणे हे लोकसंख्या वाढीस अटकाव करण्यासाठी पुरेसे ठरत नाही.
६) लोकसंख्या घनता ही लोकसंख्या आणि क्षेत्रफळावर अवलंबून आहे.
उत्तर :
i) जगातील भूभाग आणि लोकसंख्येचे वितरण समजून घेण्यासाठी केवळ एकूण लोकसंख्येचा आकडा पुरेसा ठरत नाही; त्याऐवजी विशिष्ट क्षेत्रफळात किती लोक वास्तव्य करतात, हे पाहूनही लोकसंख्येचे वितरण समजावून घेता येते. यालाच लोकसंख्या घनता असे म्हणतात.
ii) “एखाद्या प्रदेशाचे क्षेत्रफळ आणि तेथील एकूण लोकसंख्या यांच्यातील गुणोत्तर म्हणजेच लोकसंख्या घनता होय.” या व्याख्येत क्षेत्रफळाचा उल्लेख स्पष्टपणे येतो.
iii) कोणत्याही प्रदेशाची लोकसंख्या घनता काढताना तेथील क्षेत्रफळ हा घटक विचारात घेतला जातो.
iv) एखाद्या प्रदेशाची लोकसंख्या जरी मोठी असली, पण त्याचबरोबर क्षेत्रफळही विस्तृत असेल, तर तेथील लोकसंख्या घनता मात्र कमीच भरते. उदाहरणार्थ, चीनची एकूण लोकसंख्या भारतापेक्षा अधिक असली, तरी चीनची लोकसंख्या घनता भारताच्या तुलनेत कमी आढळते. यावरून हे स्पष्ट होते की लोकसंख्या घनता ही एकूण लोकसंख्या आणि प्रदेशाचे क्षेत्रफळ या दोन्ही घटकांवर अवलंबून असते.
प्रश्न. ४. सविस्तर उत्तरे लिहा.
१) लोकसंख्येच्या वितरणावर परिणाम करणारे प्राकृतिक करणारे प्राकृतिक घटक कोणते ?
उत्तर :
जगभरातील लोकसंख्येचे वितरण सर्वत्र सारखे नाही; काही भूभागांत लोकवस्ती अत्यंत दाट आढळते, तर काही ठिकाणी ती विरळ स्वरूपाची असते. या असमान वितरणामागे विविध घटकांचा प्रभाव असला, तरी त्यांपैकी प्राकृतिक अथवा नैसर्गिक-भौगोलिक घटकांचा प्रभाव सर्वाधिक जाणवतो.
अ) प्राकृतिक रचना (भूरूपे) – लोकसंख्येच्या वितरणावर भूरचनेचा परिणाम सर्वांत ठळकपणे दिसून येतो. भूरचनेचे मुख्यतः पर्वत, पठारे आणि मैदाने असे तीन प्रकार पडतात.
पर्वतीय व डोंगराळ भागांत अधिक उंची, थंडगार हवामान, उभे-तीव्र उतार, घनदाट वनराई, नापीक जमीन तसेच दुर्गमता यांमुळे माणसाच्या आर्थिक हालचालींवर बंधने येतात, त्यामुळे अशा प्रदेशांत लोकवस्ती विरळ असते. उदाहरणार्थ, हिमालय, आल्प्स, रॉकी हे पर्वत. मात्र थंड हवामान असूनही जे प्रदेश आर्थिकदृष्ट्या प्रगत झाले आहेत, तिथे लोकसंख्येचे प्रमाण अधिक दिसते.
पठारी भागांत साधारणतः मध्यम स्वरूपाची लोकवस्ती असते; परंतु जिथे खनिज संपत्ती उपलब्ध आहे आणि त्यामुळे उद्योग व दळणवळणाच्या सुविधा विकसित झाल्या आहेत, अशा पठारी भागांत लोकसंख्येचे प्रमाण जास्त आढळते.
त्याचबरोबर सागरी किनारपट्टीलगतच्या प्रदेशांत मासेमारी व जलवाहतुकीच्या संधींमुळे दाट वस्ती दिसून येते. जगातील मैदानी प्रदेश हे सपाट, सुपीक आणि सिंचनाच्या सोयींनी युक्त असल्याने तेथे शेतीचा मोठ्या प्रमाणावर विकास झाला असून, जवळपास सर्वच आर्थिक क्रिया भरभराटीला आलेल्या आहेत. त्यामुळे अशा मैदानी प्रदेशांत लोकसंख्या सर्वाधिक घनदाट स्वरूपात आढळते.
ब) हवामान – हवामानाचाही मानवी जीवनावर प्रत्यक्ष तसेच अप्रत्यक्ष असा दुहेरी परिणाम होतो. साधारणपणे सौम्य, मोसमी, भूमध्य सामुद्रिक तसेच पश्चिम युरोपीय स्वरूपाचे हवामान असणाऱ्या प्रदेशांत लोकसंख्येचे प्रमाण अधिक असते. जगातील उपोष्ण व समशीतोष्ण कटिबंधीय भागांतील हवामान माणसाला पोषक ठरत असल्याने तिथे लोकवस्ती दाट आहे. याउलट, अतिथंड, अतिउष्ण अथवा अतिकोरडे असे प्रतिकूल हवामान असणाऱ्या प्रदेशांत लोकसंख्या विरळ आढळते. उदाहरणार्थ, ध्रुवीय प्रदेश, उष्ण वाळवंटी भाग, विषुववृत्तीय प्रदेश तसेच उंचावरील पर्वतीय भाग येथे लोकवस्ती तुरळक असते.
क) पाण्याची उपलब्धता – जिथे पाणीपुरवठा सहज व मुबलक प्रमाणात होतो, अशा ठिकाणी मानवी वस्ती वाढते; कारण तेथे शेती व उद्योगधंद्यांचा विकास घडून येतो आणि परिणामी लोकसंख्येचे केंद्रीकरण होते. उदाहरणार्थ, नदीखोरी, मैदानी प्रदेश, समुद्रकिनारे तसेच त्रिभुज प्रदेश येथे केवळ सिंचनाच्या सुविधांमुळे लोकसंख्या एकवटलेली दिसते. याउलट, उष्ण वाळवंटी भागांत पाण्याचा तुटवडा असल्याने तेथील लोकसंख्येची घनता कमी असते.
ड) मृदा – सुपीक अशा गाळाच्या मातीमुळे शेती व उद्योगांचा विकास होतो, परिणामी अशा भागांत लोकसंख्या अधिक आढळते. उदाहरणार्थ, मिसिसिपी, गंगा, इरावती, यांगत्से इत्यादी नदीखोऱ्यांचा प्रदेश. याशिवाय ज्वालामुखीजन्य सुपीक मातीच्या प्रदेशांतही दाट लोकवस्ती दिसून येते.
२) लोकसंख्या संक्रमणाच्या पहिल्या आणि पाचव्या टप्प्यात लोकसंख्या वाढ जवळजवळ होत नाही. या दोन्ही टप्प्यांतील फरक सांगा.
उत्तर :
| लोकसंख्या संक्रमणाचा पहिला टप्पा | लोकसंख्या संक्रमणाचा पाचवा टप्पा |
|---|---|
| i) यामध्ये जन्मदर व मृत्युदर दोन्ही अधिक असल्याने लोकसंख्या वाढ स्थिर असते. | i) जन्मदर व मृत्युदर समान लोकसंख्या वाढ अत्यल्प, काही देशात जन्मदर कमी लोकसंख्या घट होते. |
| ii) आर्थिक स्थिती मागास, अविकसित. | ii) आर्थिक स्थिती प्रगत, विकसित. |
| iii) जन्मदर जास्त असल्याने बालकांची संख्या जास्त, मृत्युदर जास्त वृद्धांची संख्या कमी. | iii) जन्मदर कमी असल्याने बालकांनी संख्या कमी, मृत्युदर कमी वृद्धांची संख्या जास्त. |
| iv) प्राथमिक व्यावसायिकांची संख्या अधिक | iv) प्राथमिकेतर व्यवसायिकांची संख्या अधिक |
| v) आरोग्य सुविधाची कमरतरा, शैक्षणिक पातळी किमी, आधुनिकेते पासून दूरच | v) उच्च आरोग्य सुविधा, शैक्षणिक दर्जा चांगला, आधुनिक जीवनशैली बाबत आग्रही |
| vi) सद्यस्थितीत कोणताही देशा यामध्ये नाही. | vi) स्वीडन, फिनलंड हे देश यामध्ये आहेत. |
३) चौथ्या व पाचव्या टप्प्यांतील देशांच्या समस्या कोणत्या असू शकतील ?
उत्तर :
i) प्राथमिक व्यवसायात गुंतलेल्यांचे प्रमाण अत्यंत कमी होते – या टप्प्यात बहुसंख्य लोक प्राथमिकेतर व्यवसायांकडे वळत असल्याने प्राथमिक क्षेत्रातून मिळणाऱ्या उत्पन्नात घट होते.
ii) कार्यक्षम मनुष्यबळाचे प्रमाण घटते – जन्मदर व मृत्युदर हे दोन्हीही मोठ्या प्रमाणात कमी झाल्याने बालक व वृद्ध यांची संख्या तुलनेने वाढते, त्यामुळे कार्यशील म्हणजेच काम करणाऱ्या लोकसंख्येचे प्रमाण कमी होऊन मनुष्यबळाची टंचाई जाणवू लागते.
iii) परावलंबी लोकसंख्येचे प्रमाण वाढते – लोकांचे सरासरी आयुर्मान वाढल्याने वृद्धांची संख्या वाढते, आणि ही वाढती वृद्ध लोकसंख्या इतरांवर अवलंबून असल्याने तिचा आर्थिक भार देशाच्या अर्थव्यवस्थेवर पडतो.
iv) यामुळे निवृत्तिवेतन तसेच आरोग्यसेवांवरील खर्चाचा आर्थिक बोजा वाढत जातो.
v) परिणामी, आर्थिक विकासाचा दर पूर्ववत टिकवून ठेवण्यात देशांना अडथळे निर्माण होतात.
प्रश्न. ५. लोकसंख्या संक्रमण सिद्धांताची आकृती काढा व योग्य नावे द्या.
उत्तर :
प्रश्न. ६. जगाच्या आराखड्यात खालील बाबी दाखवा व सूची काढा.
अ. ऑस्ट्रेलियातील जास्त लोकसंख्येचा प्रदेश
आ. भारतातील कमी लोकसंख्येचा प्रदेश
इ. लोकसंख्या संक्रमण अवस्थेतील पाचव्या टप्प्यातील कोणतेही दोन देश.
ई. लोकसंख्या संक्रमण अवस्थेतील दुसऱ्या टप्प्यातील दोन देश.
उत्तर :
