मानसशास्त्र एक विज्ञानशाखा स्वाध्याय

मानसशास्त्र एक विज्ञानशाखा स्वाध्याय इयत्ता बारावी मानसशास्त्र

प्रश्न. १. खालील विधाने योग्य पर्याय निवडून पूर्ण करा.

१. १८७९ पर्यंत मानसशास्त्र हे …………………… ची शाखा म्हणून अस्तित्वात होते.

(भौतिकशास्त्राची, तत्वज्ञानाची, शरीरशास्त्राची)

उत्तर :

१८७९ पर्यंत मानसशास्त्र हे तत्वज्ञानाची शाखा म्हणून अस्तित्वात होते.

२. मानसशास्त्र हे …………………. शास्त्र आहे.

(नैसर्गिक, सामाजिक, जैविक)

उत्तर :

मानसशास्त्र हे सामाजिक शास्त्र आहे.

३. ………………….. यांना मनोविश्लेषणाचे जनक मानले जाते.

(विल्हेम वुंट, कार्ल रॉजर्स, सिग्मंड फ्राॅईड)

उत्तर :

सिग्मंड फ्राॅईड यांना मनोविश्लेषणाचे जनक मानले जाते.

प्रश्न. २. योग्य जोड्या जुळवा.

‘अ’ गट	‘ब’ गट
१. रचनावाद	अ. जॉन वॅटसन
२. कार्यवाद	ब. कार्ल रॉजर्स
३. वर्तनवाद	क. अलरिक नेसर
४. बोधनिकवाद	ड. विल्यम जेम्स
	इ. विल्हेम वुंट

उत्तर :

‘अ’ गट	‘ब’ गट
१. रचनावाद	इ. विल्हेम वुंट
२. कार्यवाद	ड. विल्यम जेम्स
३. वर्तनवाद	अ. जॉन वॅटसन
४. बोधनिकवाद	क. अलरिक नेसर

प्रश्न. ३. पुढील विधाने चूक की बरोबर ते सांगा.

१. मानसशास्त्र म्हणजे मानसिक प्रक्रियांचा अभ्यास करण्याचे शास्त्र होय.

उत्तर :

बरोबर

२. वृत्तेतिहास पद्धत ही चिकित्सा मानसशास्त्रांद्वारे सातत्याने उपयोगात आणली जाते.

उत्तर :

बरोबर

३. प्रयोगकर्ता ही अशी व्यक्ती होय, जिच्यावर प्रयोग केला जातो.

उत्तर :

चूक

प्रश्न. ४. पुढील प्रश्नांची एका वाक्यात उत्तरे लिहा.

१. मानसशास्त्राची पहिली प्रयोगशाळा कोणत्या वर्षी सुरू झाली ?

उत्तर :

मानसशास्त्राची पहिली प्रयोगशाळा १८७९ वर्षी सुरू झाली.

२. ‘अमेरिकन मानसशास्त्राचा’ जनक कोण ?

उत्तर :

विल्यम जेम्स हे ‘अमेरिकन मानसशास्त्राचा’ जनक होत.

३. प्रयोगकर्ता कोणास म्हणतात ?

उत्तर :

जी व्यक्ती मानसशास्त्रीय प्रयोग करते, त्या व्यक्तीस प्रयोग कर्ता म्हणतात.

प्रश्न. ५. पुढील संज्ञा स्पष्ट करा.

१. पडताळा

उत्तर :

दिलेल्या परिस्थितीत एखाद्या शास्त्रीय माहितीचा अनुभव किंवा प्रत्यय, काळ व स्थळाचे बंधन नसताना, पुन्हा पुन्हा घेता येणे यालाच पडताळा असे म्हणतात. अशा पडताळ्यामुळेच संबंधित शास्त्रीय माहिती किती विश्वासार्ह आहे याची निश्चिती होते आणि याच आधारावर पुढे जाऊन शास्त्रीय सिद्धांताची मांडणी करणे शक्य बनते.

२. सहसंबंध गुणक

उत्तर :

काही शास्त्रशुद्ध अभ्यासांमध्ये दोन किंवा अधिक चलांमधील परस्परसंबंध तपासण्यासाठी ‘सहसंबंध’ या संख्याशास्त्रीय तंत्राचा उपयोग केला जातो. अशा प्रकारच्या अभ्यासाला सहसंबंध अभ्यास असे संबोधले जाते.

दोन चलांमध्ये असणारा संबंध मोजण्याकरिता वापरली जाणारी संख्याशास्त्रीय पद्धत म्हणजेच सहसंबंध होय. एका चलामध्ये होणारा बदल जर दुसऱ्या चलातील बदलाला कारणीभूत ठरत असेल, तर त्या दोन्ही चलांमध्ये परस्परावलंबित्व आहे असे मानले जाते आणि याच परस्परावलंबित्वाला सहसंबंध असे म्हटले जाते. दोन चलांमधील हा सहसंबंध किती प्रमाणात आहे, हे सहसंबंध गुणकाच्या साहाय्याने मोजले जाते.

प्रश्न. ६. संक्षिप्त टिपा लिहा.

१. निरीक्षण पद्धत

उत्तर :

मानवी वर्तनाच्या ज्या पैलूंचा अभ्यास प्रायोगिक पद्धतीने करणे शक्य होत नाही, त्यांच्या अभ्यासासाठी निरीक्षण पद्धत विशेष उपयोगी पडते. या पद्धतीमध्ये नैसर्गिक अथवा नियंत्रित अशा दोन्ही प्रकारच्या परिस्थितींमध्ये घडणाऱ्या वर्तनाचा हेतुपुरस्सर व पद्धतशीर अभ्यास केला जातो. जेव्हा वर्तनाचे निरीक्षण नैसर्गिक परिस्थितीत केले जाते, तेव्हा त्यास नैसर्गिक निरीक्षण असे म्हणतात, तर नियंत्रित परिस्थितीत केलेल्या निरीक्षणाला नियंत्रित निरीक्षण असे संबोधले जाते.

बालमानसशास्त्रज्ञ, चिकित्सा मानसशास्त्रज्ञ तसेच सामाजिक मानसशास्त्रज्ञ हे निरीक्षण पद्धतीचा विस्तृत प्रमाणात उपयोग करताना दिसतात. जर या पद्धतीचा वापर स्पष्ट उद्दिष्टासह व नियोजनबद्ध रीतीने केला गेला, तर निरीक्षण पद्धतीला एक शास्त्रीय संशोधन पद्धत म्हणून मान्यता मिळू शकते.

२. सर्वेक्षण पद्धत

उत्तर :

सर्वेक्षण ही एक अशी संशोधन पद्धत आहे, जिच्या मदतीने ठराविक प्रतिनिधिक गटाकडून म्हणजेच नमुना गटाकडून राजकीय दृष्टिकोन, ग्राहकांची आवड-निवड यांसारख्या विविध बाबींसंबंधी माहिती संकलित केली जाते. या पद्धतीत माहिती गोळा करण्यासाठी प्रश्नावली, पडताळणी यादी, पदनिश्चयन श्रेणी, शोधिका आणि मुलाखत यांसारख्या विविध तंत्रांचा आधार घेतला जातो.

सामाजिक मानसशास्त्रज्ञ, शैक्षणिक मानसशास्त्रज्ञ तसेच औद्योगिक मानसशास्त्रज्ञ या पद्धतीचा विस्तृत प्रमाणावर उपयोग करतात. खर्चाच्या दृष्टीने पाहता, सर्वेक्षण पद्धत ही तुलनेने कमी खर्चिक ठरते. ही पद्धत दूरध्वनीच्या माध्यमातून, ईमेलद्वारे किंवा समक्ष भेट घेऊनही राबवता येते.

३. वृत्तेतिहास पद्धत

उत्तर :

वृत्तेतिहास पद्धत ही मुख्यत्वे चिकित्सा मानसशास्त्रज्ञांकडून वापरली जाणारी एक महत्त्वपूर्ण वर्णनात्मक संशोधन पद्धत आहे. या पद्धतीचा व्यापक वापर डॉ. सिग्मंड फ्रॉईड तसेच जीन पियाजे यांनी केल्याचे दिसून येते. एखाद्या व्यक्तीविषयी, समूहाविषयी किंवा एखाद्या घटनेविषयी सविस्तर व सर्वंकष माहिती पुरवणारी पद्धत म्हणजेच वृत्तेतिहास पद्धत होय. या पद्धतीद्वारे मिळणारी उपयुक्त वर्णनात्मक माहिती पुढील संशोधनकार्यास एक आधार किंवा गृहीतक पुरवते, म्हणूनच या पद्धतीला शास्त्रीय पद्धत म्हणून गणले जाते.

या पद्धतीत संशोधक एखाद्या व्यक्तीच्या सध्याच्या मानसिक अवस्थेचा अभ्यास करण्याच्या उद्देशाने, त्या व्यक्तीच्या कुटुंबीयांकडून, मित्रमंडळींकडून, तसेच सहकाऱ्यांकडून सविस्तर माहिती मिळवण्याचा प्रयत्न करतो. यासाठी संशोधक प्रत्यक्ष निरीक्षण, मुलाखत आणि मानसशास्त्रीय चाचण्या अशा विविध तंत्रांचा अवलंब करतो.

४. तर्कसंगतीचे महत्त्व

उत्तर :

मानसशास्त्र हे एक शास्त्र असल्याकारणाने वर्तनासंबंधी नियम व सर्वसाधारण तत्त्वे निश्चित करण्याचा प्रयत्न करते; मात्र त्याचबरोबर मानवी वर्तन हे परिवर्तनशील व गुंतागुंतीचे स्वरूपाचे आहे, ही बाबही ते मान्य करते. आपल्यातील काही वर्तनप्रकार सार्वत्रिक स्वरूपाचे असतात, तर काही मात्र पूर्णतः वैयक्तिक व वेगळे असतात.

आनंदप्राप्ती हे मानवी जीवनातील सर्वांत महत्त्वाचे उद्दिष्ट मानले जाते. हे उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी प्रत्येक व्यक्ती आपापल्या पद्धतीने अनुभव घेते, विचार करते आणि कृती करते. मात्र आनंद मिळवत असताना प्रत्येकाने हे लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे की आपल्या भावना, विचार व वर्तन हे अविवेकी किंवा अतार्किक दिशेने वाहवत जाणार नाहीत. त्याचसोबत सामाजिक नियम, मूल्ये आणि नैतिकता यांच्याशीही तडजोड होणार नाही, याची दक्षता घेतली पाहिजे. नेमकी येथेच मानसशास्त्रातील तर्कसंगततेची बाजू महत्त्वाची ठरते.

ज्याप्रमाणे वैज्ञानिक ज्ञानाच्या साहाय्याने जीवनाचा दर्जा उंचावतो तेव्हा विज्ञानाचा अंगीकार केला जातो, त्याचप्रमाणे मानसशास्त्रही मानवी जीवनाचा दर्जा उंचावण्यासाठी तर्कसंगत विचारसरणीचा अवलंब करते.

प्रश्न. ७. पुढील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा.

१. मानसशास्त्रातील प्रायोगिक पद्धतीची सविस्तर माहिती लिहा.

उत्तर :

प्रायोगिक पद्धत ही वर्तनाच्या अभ्यासासाठी वापरली जाणारी सर्वांत शास्त्रीय पद्धत मानली जाते. याच पद्धतीमुळे मानसशास्त्राला एक शास्त्र म्हणून मान्यता प्राप्त झाली आहे. प्रयोग करताना प्रयोगकर्ता साधारणपणे पुढील टप्प्यांचे अनुसरण करतो:

i) अभ्यासासाठीची समस्या निश्चित करणे.
ii) गृहीतकाची मांडणी करणे.
iii) प्रयोगाची आखणी व कार्यपद्धती ठरवणे.
iv) प्रत्यक्ष प्रयोग पार पाडणे.
v) माहितीचे संकलन करून तिचे विश्लेषण करणे.
vi) त्यातून निष्कर्ष काढणे.

प्रायोगिक पद्धतीची वैशिष्ट्ये पुढीलप्रमाणे सांगता येतील :

i) माहिती जमा करण्याच्या पद्धतींपैकी प्रायोगिक पद्धत ही सर्वाधिक वस्तुनिष्ठ मानली जाते.
ii) या पद्धतीमुळे नियंत्रित परिस्थितीत अचूक व काटेकोर निरीक्षण शक्य होते.
iii) दोन किंवा अधिक परिवर्तकांमधील कार्यकारणसंबंध शोधण्याची क्षमता या पद्धतीत असते.
iv) या पद्धतीने केलेल्या संशोधनाची पुनर्पडताळणी करणे सहज शक्य होते.

२. मानसशास्त्राची शास्त्र म्हणून उभारणी करताना निर्माण होणारी आव्हाने स्पष्ट करा.

उत्तर :

मानसशास्त्राला विज्ञानाची एक शाखा मानले जात असले, तरी त्याबाबत अनेक मतभेद आणि वाद अस्तित्वात आहेत. हे वाद व टीका सैद्धांतिक, व्यावहारिक, नैतिक आणि तात्त्विक अशा विविध स्वरूपाच्या असून, मानसशास्त्राला एक शास्त्र म्हणून प्रस्थापित करताना त्या आव्हानात्मक ठरतात.

i) मानसशास्त्राची पूर्वप्रतिमान अवस्था – भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र यांसारख्या प्रगत व स्थिरावलेल्या नैसर्गिक शास्त्रांच्या तुलनेत मानसशास्त्र हे तुलनेने नवीन व सामाजिक शास्त्र मानले जाते. मानसशास्त्राला शास्त्राचा दर्जा दिला असला, तरी विचारवंत थॉमस कुहन यांच्या मतानुसार मानसशास्त्र अद्यापही पूर्वप्रतिमान अवस्थेतच आहे. कारण मानसशास्त्रातील सर्व अभ्यासकांचे एकमत होईल अशा स्पष्ट व निश्चित संकल्पनांवर आधारित समान ज्ञानगाभा निर्माण करण्यात या शास्त्राला अद्याप पूर्ण यश मिळालेले नाही.

ii) वस्तुनिष्ठता व विश्वासार्हतेतील मर्यादा – व्यक्तिमत्त्व, नेतृत्वगुण, सर्जनशीलता, अभिवृत्ती यांसारखे मानसशास्त्रातील विषय हे सर्वेक्षण, प्रश्नावली यांसारख्या वर्णनात्मक पद्धतींद्वारे तपासले जातात. शिवाय आत्मनिरीक्षण व मनोविश्लेषण यांसारख्या पद्धती स्वरूपतःच व्यक्तिनिष्ठ असतात. यामुळे नैसर्गिक शास्त्रांच्या तुलनेत वस्तुनिष्ठता आणि विश्वासार्हता या निकषांवर मानसशास्त्र काहीसे कमी पडते.

iii) पूर्वकथन व पडताळ्याबाबतच्या मर्यादा – वर्तनामागील कारणे शोधून त्याचे पूर्वकथन करणे हे मानसशास्त्राचे एक प्रमुख उद्दिष्ट आहे. परंतु सूक्ष्मकण किंवा रासायनिक संयुगांच्या अभ्यासापेक्षा मानवी वर्तनाचा अभ्यास अधिक क्लिष्ट असतो, कारण मानव वेगवेगळ्या परिस्थितीत वेगवेगळ्या पद्धतीने वर्तन करतो. त्यामुळे मानवी वर्तनाचे तंतोतंत पूर्वकथन करणे कठीण ठरते, आणि परिणामी मानसशास्त्रीय अभ्यासांचे निष्कर्ष विविधतापूर्ण व मर्यादित नियंत्रणक्षमतेचे असतात, ज्यामुळे त्यांचा नेमका पडताळा घेणेही अवघड होते.

iv) मानवाच्या प्रतिष्ठेकडे दुर्लक्ष – अस्तित्ववादी व मानवतावादी विचारसरणीच्या मानसशास्त्रज्ञांकडून अशी टीका केली जाते की मानवी वर्तनाला प्रायोगिक चाचणीयोग्य बनवताना मानसशास्त्रज्ञ मानवाकडे एखाद्या निर्जीव वस्तूसारखे पाहतात. प्रयोगादरम्यान माणसाला जणू एखाद्या वस्तूप्रमाणे हाताळले जाते, असे त्यांचे म्हणणे आहे. यामुळे मानव असण्याच्या मूलभूत वैशिष्ट्याचीच उपेक्षा होते, अशा दृष्टिकोनातून काही वेळा मानसशास्त्राकडे टीकात्मक नजरेने पाहिले जाते.

३. तर्कसंगत व्यक्तीची काही वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.

उत्तर :

डॉ. अलबर्ट एलिस यांनी भावनिक तर्कसंगत वर्तनोपचार (REBT) ही उपचारपद्धती विकसित केली. समुपदेशन मानसशास्त्राच्या क्षेत्रातील ही सर्वाधिक प्रभावी व लोकप्रिय उपचारपद्धतींपैकी एक मानली जाते. त्यांनी तर्कसंगत जीवनासाठी आवश्यक अशी काही मूल्ये मांडली असून, त्यांच्या मते तर्कसंगत विचारसरणी असणारे लोक मानसिकदृष्ट्या सुदृढ असतात आणि त्यांच्यामध्ये पुढील वैशिष्ट्ये आढळून येतात.

i) स्वहित व सामाजिक हित यांचा समतोल – या उपचारपद्धतीनुसार ‘स्वतःचे हित जपा आणि इतरांचेही हित लक्षात घ्या’ हे जणू या पद्धतीचे मूलभूत सूत्र आहे. तर्कसंगत विचार करणाऱ्या व्यक्तींना स्वतःसाठी काय हितकारक आहे आणि आपल्या विकासासाठी काय उपयुक्त ठरेल याची जाणीव असते, आणि त्या दृष्टीने घेतलेल्या निर्णयांची जबाबदारीही त्या स्वीकारतात. मात्र त्याचवेळी इतरांच्या हक्कांची पायमल्ली होणार नाही याचीही ते दक्षता घेतात आणि समाजहितासाठी योगदान देतात.

ii) स्वयंनिर्णय – तर्कसंगत विचारसरणीच्या व्यक्ती स्वतःच्या आयुष्याची जबाबदारी प्रामुख्याने स्वतःच उचलतात. इतरांकडून अवाजवी आधार किंवा पाठिंब्याची अपेक्षा त्या बाळगत नाहीत.

iii) सहिष्णुता – अशा व्यक्ती सहिष्णु स्वभावाच्या असतात. स्वतःपेक्षा भिन्न असणारे इतरांचे वर्तन व विचार स्वीकारण्याची तयारी असणे हीच सहिष्णुता होय. चूक करणे हा जसा स्वतःचा तसाच इतरांचाही अधिकार आहे, हे त्या मान्य करतात.

iv) लवचीकता – तर्कसंगत विचार करणाऱ्या व्यक्तींचे विचार व वर्तन हे पूर्वग्रहविरहित आणि लवचीक स्वरूपाचे असते.

v) स्वस्वीकृती व स्वजबाबदारी – या व्यक्ती स्वतःचे मूल्यमापन इतरांसमोर सिद्ध करण्याच्या किंवा स्वतःला उंचावण्याच्या प्रयत्नातून न करता, स्वतःला जसे आहे तसे स्वीकारतात. त्याचबरोबर स्वतःचे विचार, श्रद्धा, भावना आणि वर्तन यांची जबाबदारीही त्या स्वतःच स्वीकारतात.

डॉ. अलबर्ट एलिस यांच्या मतानुसार, तर्कसंगतता हे एक वैयक्तिक जीवनतत्त्वज्ञान असून, त्याच्या आधारे व्यक्तीला आपल्या जीवनाचे ध्येय गाठणे आणि आनंदी जीवन जगणे शक्य होते.

आनंदी राहण्यासाठी तर्कसंगत असणे (Be rational) आवश्यक ठरते. ही संकल्पना पुढील तक्त्यामध्ये स्पष्ट केली आहे.

B (Balance)	संतुलन	स्व-आवड व इतरांच्या आवडी यामध्ये संतुलन
E (Estimate)	अंदाज	वेळ, कष्ट, फायदे-तोटे याबाबतचा अंदाज
R (Respect)	आदर	स्वत:चा व इतरांचा आदर
A (Affiliate)	संलग्नता	इतरांशी सकारात्मकतेने संलग्न होणे
T (Tolearate)	सहनशीलता	स्वत:ला व इतरांना सहन करणे
I (Integrate)	मिसळणे	वैयक्तिक आनंद व समाजिक आनंद यांचा मिलाफ
O (Optimize)	वाढवणे	स्वत:च्या क्षमता पूर्णत्वापर्यंत वाढवणे
N (Navigate)	दिशादर्शक	यशस्वी होण्याची दिशा ठरवणे
A (Accept)	स्वीकार	स्वत:च्या मर्यादांचा स्वीकार व त्यातून बाहेर पडणे
L (Live)	जगणे	जीवन पूर्णत्वतेने जगा

४. सहसंबंधाचे प्रकार स्पष्ट करा.

उतर :

काही शास्त्रशुद्ध अभ्यासांमध्ये दोन किंवा अधिक चलांमधील परस्परसंबंध जाणून घेण्यासाठी सहसंबंध या संख्याशास्त्रीय साधनाचा उपयोग केला जातो. अशा प्रकारच्या अभ्यासाला सहसंबंध अभ्यास असे म्हणतात.

सहसंबंधाचे स्वरूपानुसार पुढील तीन प्रकार पडतात:
i) धन सहसंबंध ii) ऋण सहसंबंध iii) शून्य सहसंबंध

i) धन सहसंबंध – जेव्हा दोन चलांमध्ये होणारा बदल एकाच दिशेने घडतो, म्हणजेच दोन्ही चलांमध्ये एकाचवेळी वाढ होते किंवा दोन्हीमध्ये एकाचवेळी घट होते, तेव्हा त्या चलांदरम्यान धन सहसंबंध असतो असे म्हटले जाते. या प्रकारात सहसंबंध गुणकाचे मूल्य 0.00 ते +1.00 या पल्ल्यात असते. उदाहरणार्थ, सराव आणि प्रत्यावाहन गुणांक यांच्यातील संबंध.

ii) ऋण सहसंबंध – जेव्हा दोन चलांमधील बदल परस्परविरुद्ध दिशेने घडतो, म्हणजे एका चलात वाढ होत असताना दुसऱ्या चलात घट होते किंवा याउलट परिस्थिती घडते, तेव्हा त्या चलांमध्ये ऋण सहसंबंध असल्याचे मानले जाते. यामध्ये सहसंबंध गुणकाचे मूल्य 0.00 ते -1.00 या दरम्यान असते. उदाहरणार्थ, व्यायामाचे प्रमाण आणि शरीरातील मेदाचे प्रमाण.

iii) शून्य सहसंबंध – जेव्हा एका चलातील वाढ अथवा घट ही दुसऱ्या चलावर कोणताही उल्लेखनीय परिणाम घडवत नाही, तेव्हा त्या दोन चलांमध्ये शून्य सहसंबंध असतो असे म्हटले जाते. या प्रकारात सहसंबंध गुणकाचे मूल्य शून्य असते. उदाहरणार्थ, उंची आणि बुद्धिमत्ता यांच्यातील संबंध.

५. शास्त्राची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.

उत्तर :

‘Science’ (शास्त्र) या इंग्रजी शब्दाचा उगम ‘Scientia’ (सायन्शिया) या शब्दातून झालेला आहे, ज्याचा अर्थ ‘ज्ञान’ असा होतो. ज्ञान मिळवणे, त्याचा योग्य वापर करणे आणि नैसर्गिक तसेच सामाजिक विश्वाचे आकलन तथ्याधारित व पद्धतशीर कार्यपद्धतींच्या साहाय्याने करणे, यालाच शास्त्र असे संबोधले जाते.

शास्त्राची ठळक वैशिष्ट्ये पुढीलप्रमाणे सांगता येतात –

i) सप्रमाण पुरावा – शास्त्रामध्ये कोणत्याही माहितीचा अभ्यास व अर्थनिर्णयन हे ठोस पुराव्यांच्या आधारे केले जाते. प्रत्यक्ष निरीक्षण किंवा प्रयोगातून मिळालेल्या अनुभवांवर आधारित माहितीसंकलन म्हणजेच सप्रमाण पुरावा होय. शास्त्रीय ज्ञान हे नेहमी अशा पुराव्यांवर उभे असते, त्यामुळे भविष्यात कोणताही अन्य संशोधक त्याच संशोधनाची पुनरावृत्ती करून त्या ज्ञानाच्या सत्यतेची खातरजमा करू शकतो.

ii) वस्तुनिष्ठता – शास्त्र कोणत्याही घटकाचा अभ्यास वस्तुनिष्ठतेने करते. स्वतःच्या अपेक्षा किंवा दृष्टिकोनाचा प्रभाव न पडू देता तथ्यांकडे तटस्थपणे पाहून त्यांचा स्वीकार करणे, यालाच वस्तुनिष्ठता म्हणतात. पूर्वग्रह, पक्षपात, वैयक्तिक श्रद्धा, इच्छा, मूल्य किंवा आवडनिवड यांपासून अलिप्त राहून एखाद्या गोष्टीचा वास्तविक दृष्टिकोनातून अभ्यास करणे म्हणजेच वस्तुनिष्ठता होय.

iii) शास्त्रीय कार्यकारणभाव – विविध परिवर्तकांमधील कार्यकारणसंबंध उलगडणे हे शास्त्राचे मुख्य उद्दिष्ट असते. यासाठी संशोधक इतर सर्व बाह्य परिवर्तकांवर नियंत्रण ठेवत, स्वतंत्र परिवर्तक (कारण) हा परतंत्र परिवर्तकावर (परिणाम) कशा प्रकारे परिणाम करतो, याचा अभ्यास करतो.

iv) पद्धतशीर विश्लेषण – एखाद्या घटकाचा अभ्यास करताना शास्त्रात ठराविक क्रमाने पावले उचलली जातात. यामध्ये संशोधन समस्येची निश्चिती, गृहीतकाची मांडणी, माहितीचे संकलन, तिचे विश्लेषण, सर्वसाधारण नियमांचा शोध आणि त्यावर आधारित पूर्वकथन या टप्प्यांचा समावेश होतो.

v) पडताळा – एखाद्या शास्त्रीय माहितीचा प्रत्यय काळ व स्थळाचे बंधन नसताना पुन्हा पुन्हा घेता येणे, यालाच ‘पडताळा’ असे म्हणतात. यामुळेच शास्त्रीय माहितीच्या विश्वासार्हतेची खात्री पटते आणि त्या आधारे शास्त्रीय सिद्धांताची मांडणी करणे शक्य होते.

शास्त्राच्या साहाय्याने पूर्वकथनही करता येते. संशोधक केवळ एखाद्या घटकाचे वर्णन करण्यापुरते मर्यादित राहत नाहीत, तर त्या घटकाचे स्पष्टीकरण देतात आणि त्या आधारे भविष्यातील पूर्वकथनही करतात.

प्रश्न. ८. तुम्ही किती तर्कवादी आहात ?

१. डॉ. अलबर्ट एलिस यांनी स्पष्ट केलेल्या तर्कसंगत व्यक्तीच्या वैशिष्ट्यांमधील तुमच्यातील सर्वात प्रभावी व सर्वात कमी प्रभावी वैशिष्ट्य कोणते हे ओळखा.

उत्तर :

i) डॉ. अलबर्ट एलिस यांनी स्पष्ट केलेल्या तर्कसंगत व्यक्तीच्या वैशिष्ट्यांमधील माझ्यातील सर्वात प्रभावी वैशिष्ट्य – स्व निर्देश.

ii) डॉ. अलबर्ट एलिस यांनी स्पष्ट केलेल्या तर्कसंगत व्यक्तीच्या वैशिष्ट्यामधील माझ्यातील सर्वात कमी प्रभावी वैशिष्ट्ये लवचिकता.

२. तर्कसंगत व्यक्तीच्या वैशिष्ट्यांमधील तुमच्यातील सर्वात कमी प्रभावी वैशिष्ट्याचा विकास होण्यासाठी तुम्ही कोणते दोन उपाय कराल ?

उत्तर :

i) विचारात आणि वर्तनांत सकारात्मक बदल होण्यात अडथळा ठरणाऱ्या कारणांचा शोध घेईन.

ii) विचारांत व वर्तनात लवचिकता आणण्यासाठी स्वयंसूचना तंत्राचा वापर करून विचारांत व वर्तनात लवचिकता दिसून आल्यास त्याविषयीची नोंद ठेवीन व त्याद्वारे स्वत:ला प्रोत्साहित करीन.