रोज मातीत स्वाध्याय

रोज मातीत स्वाध्याय इयत्ता बारावी मराठी

१) अ) कृती करा.

उत्तर :

आ) संदर्भानुसार योग्य जोड्या लावा.

‘अ’ गट	‘ब’ गट
१) नाही कांदं ग, जीव लावते.	अ) गोंदणाच्या हिरव्या नक्षीप्रमाणे शेत पिकाने सजवते.
२) काळ्या आईला, हिरवं गोंदते.	आ) आतोनात कष्टानंतर हिरव्या समृद्धतीच्या स्वरूपात शिल्लक राहते.
३) हिरवी होऊन, मागं उरते	इ) स्वत:चा जीवच जणू कांद्याच्या रोपाच्या रूपात लावते.

उत्तर :

‘अ’ गट	‘ब’ गट
१) नाही कांदं ग, जीव लावते.	इ) स्वत:चा जीवच जणू कांद्याच्या रोपाच्या रूपात लावते.
२) काळ्या आईला, हिरवं गोंदते.	अ) गोंदणाच्या हिरव्या नक्षीप्रमाणे शेत पिकाने सजवते.
३) हिरवी होऊन, मागं उरते	आ) आतोनात कष्टानंतर हिरव्या समृद्धतीच्या स्वरूपात शिल्लक राहते.

२) खालील ओळींचा अर्थ लिहा.

सरी-वाफ्यात, कांदं लावते

बाई लावते

नाही कांदं ग, जीव लावते

बाई लावते

उत्तर :

एक कष्टाळू शेतकरी स्त्री जेव्हा शेतातील वाफ्यांमध्ये कांद्याची रोपे लावते, तेव्हा ती कृती केवळ एक शेतीविषयक काम उरत नाही. कारण त्या कामात ती स्वतःचे संपूर्ण मन आणि भावना ओतून, प्रामाणिकपणे झटत असते. कांद्याच्या रोपांच्या माध्यमातून जणू ती स्वतःचाच जीव मातीत पेरत आहे, असाच भावार्थ या ओळींमधून प्रतीत होतो.

३) काव्यसौंदर्य

अ) ‘काळ्या आईला, हिरवं गोंदते

बाई गोंदते’ या ओळींतील भावसौंदर्य स्पष्ट करा.

उत्तर :

कवयित्री कल्पना दुधाळ यांच्या ‘रोज मातीत’ या कवितेतून शेतमळ्यात कष्ट उपसणाऱ्या शेतकरी स्त्रीच्या अंतर्मनातील भावना उलगडल्या आहेत.

काळीभोर माती असलेले शेत हे शेतकरी स्त्रीच्या आयुष्यातील सर्वात मौल्यवान गोष्ट असते. याच शेतातून पिकणाऱ्या धान्यावरच शेतकरी कुटुंबाचा उदरनिर्वाह चालतो. त्यामुळेच या काळ्या भूमीला शेतकरी स्त्री ‘आई’ या नात्याने संबोधते.

स्वतःच्या घामाचे सिंचन करून ती याच काळ्या मातीतून हिरवेगार पीक फुलवते. तिच्या अथक श्रमांमुळेच संपूर्ण शेत हिरवाईने बहरते. जणू काही अंगावर गोंदवलेल्या हिरव्या नक्षीसारखी, ती धरतीमातेला बहरलेल्या पिकांनी सुशोभित करते. ज्याप्रमाणे गोंदण कोरल्याने रूपसौंदर्य खुलते, त्याचप्रमाणे या हिरव्यागार पिकांच्या गोंदणामुळे काळ्या आईचे लावण्य अधिकच फुलून येते आणि तिची हिरवीगार समृद्धी नजरेत भरते. काळ्या आईविषयीची अपार श्रद्धा, तिच्याप्रति असणारा आदरभाव आणि तिला हिरवाईने सजवण्याची तिची हळुवार तळमळ या ओळींतून प्रतिबिंबित होते.

आ) ‘नाही बेणं ग, मन दाबते

बाई दाबते

कांड्या-कांड्यांनी, संसार सांधते

बाई सांधते, या ओळींतील विचारसौंदर्य स्पष्ट करा.

उत्तर :

कवयित्री कल्पना दुधाळ यांच्या ‘रोज मातीत’ या कवितेतून शेतमळ्यात राबणाऱ्या शेतकरी स्त्रीचे अंतर्मन व्यक्त झाले आहे. ही स्त्री दिवसरात्र शेतातील असंख्य कष्टाची कामे उपसते. जशी ती वाफ्यांच्या सरींमध्ये कांद्याची रोपे लावते, त्याचप्रमाणे ती उसाचीही लागवड करते.

उसाचे पीक हाती येण्यासाठी सुरुवातीला जमिनीत उसाचे छोटे तुकडे (बेणे) पेरावे लागतात. हे बेणे मातीत रुजवणे हे अत्यंत श्रमाचे आणि कष्टप्रद काम असते. आपल्या भावी उदरनिर्वाहासाठी ती हे कष्टाचे बेणे-रोवणीचे काम अंगीकारते. मात्र ती नुसते बेणे रोवत नाही, तर जणू स्वतःचे मनच त्या मातीत दाबून बसवते. स्वतःला मातीशी एकरूप करून ती संसाराचा भार तोलून धरते. शेतकरी स्त्री रात्रंदिवस शेतात आपला जीव ओतून राबते, याचे चित्रण करताना ‘मन दाबणे’ हा शब्दप्रयोग वापरून कवयित्रीने तिचे भावविश्व प्रभावीपणे मांडले आहे. काडीकाडी जमवून संसार उभारण्याच्या या उल्लेखातून तिच्या अखंड परिश्रमांचे समर्पक चित्रण साधले गेले आहे.

४) रसग्रहण

खालील ओळींचे रसग्रहण करा.

उन्हातान्हात, तेज मरते

बाई मरते

हिरवी होऊन, मागं उरते

बाई उरते

खोल विहिरीचं, पाणी शेंदते

बाई शेंदते

रोज मातीत, मी ग नांदते

बाई नांदते

उत्तर :

आशयसौंदर्य : ‘रोज मातीत’ या कवितेत कवयित्री कल्पना दुधाळ यांनी शेतकरी स्त्रीच्या अपार कष्टांचे चित्रण केले आहे. वरील ओळींमधून शेतात राबणाऱ्या शेतकरी स्त्रीचे जगणे किती परिश्रमपूर्ण असते, याचे हृदयस्पर्शी शब्दचित्र रेखाटले आहे.

काव्यसौंदर्य : शेतकरी स्त्री आपल्या कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी शेतजमिनीत रात्रंदिवस झटत असते. वाफ्यांच्या सरींमधून ती कांद्याची लागवड करते. आपले मन घट्ट आवरून उसाची कांडी जमिनीत रोवते. उन्हातान्हाची तमा न बाळगता ती हे कष्ट अखंडपणे उपसत राहते. आपले संपूर्ण आयुष्यच जणू ती या मातीला अर्पण करते. सुगीचा हंगाम येतो तेव्हा डोलणारे हिरवेगार शेत बहरते, तेव्हा जणू त्या हिरवाईतूनच तिचे कष्ट मूर्त रूप घेऊन उगवलेले दिसतात.

खोल विहिरीतून पोहऱ्याच्या साहाय्याने ती पाणी काढते आणि पिकांना पाणी पुरवते. अशा रीतीने आपला संसार बहरवण्यासाठी शेतकरी स्त्री रोज मातीशी नाते जोडत राहते.

भाषासौंदर्य : अत्यंत सरळ, निर्मळ भाषेतून कवितेतील शेतकरीण स्त्री आपले अंतर्मन उलगडून दाखवते. तिच्या मनातील उद्गारांमधून तिच्या वाट्याला आलेले कष्ट स्पष्टपणे जाणवतात. तिची भावाभिव्यक्ती साकारण्यासाठी कवयित्रीने या रचनेत लोकगीतांसारखा मुक्त, ओघवता छंद योजला आहे. यातील ‘हिरवे होऊन मागे उरणे’ आणि ‘रोज मातीत नांदणे’ यांसारख्या प्रतिमा मनाला खोलवर स्पर्श करणाऱ्या आहेत. या कवितेतील परिणामकारक शब्दयोजनेतून शेतकरी स्त्रीचे कष्टप्रद जीवन वाचकांच्या डोळ्यांसमोर जिवंत होत जाते.

५) अभिव्यक्ती

अ) शेतकरी स्त्रियांच्या कष्टमय जीवनाचे वर्णन कवितेच्या आधारे लिहा.

उत्तर :

‘कवयित्री कल्पना दुधाळ यांनी ‘रोज मातीत’ या कवितेतून शेतात राबणाऱ्या शेतकरी स्त्रीचे अंतर्मन अतिशय समर्पकपणे उलगडले आहे. शेतकरी स्त्रीचे आयुष्य अत्यंत कष्टप्रद असते. उन्हाच्या तडाख्याची पर्वा न करता तिला रोजच्या रोज मातीत राबावे लागते. एखादे बीज मातीत पेरताना ती त्यात आपले संपूर्ण अस्तित्वच ओतून देते.

खोल विहिरीतून पाणी उपसायचे असो अथवा शेतात हिरवाई फुलवायची असो, प्रत्येक कामात ती स्वतःला झोकून देते. काळ्या धरतीमातेला हिरवाईने सजवण्यात तिचा वाटा अनमोल असतो. झेंडू, कांदा, ऊस यांसारख्या अत्यंत श्रमाच्या शेतीकामांत ती स्वतःला पूर्णपणे वाहून घेते. कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी ती उन्हातान्हात सतत मेहनत करत राहते. हे कष्टही ती आनंदाने पेलत राहते. याच परिश्रमांतून शेत हिरवेगार बनते. जेव्हा शेत हिरव्या समृद्धीने बहरते, तेव्हा तिच्या कष्टांचे सार्थक होते.

आ) तुमच्या परिसरातील कष्टकरी स्त्रियांचे कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहातील योगदान स्पष्ट करा.

उत्तर :

आमच्या इमारतीसमोर, रस्त्याच्या पलीकडील बाजूला कामगारांची वस्ती वसलेली आहे. या वस्तीमधील काही स्त्रिया सकाळच्या वेळी इमारतीच्या बांधकामावर मजुरीसाठी जातात. पहाटेच्या वेळी त्या आपापल्या झोपडीत चुलीवर स्वयंपाक करत असतात. त्या धुरामुळे संपूर्ण घर भरून जाते. अशाही परिस्थितीत त्या आपल्या छोट्या मुलांसाठी भाजी-भाकरी तयार करत असतात.

घाईघाईने सगळे आवरून, पटकुरात भाकरी बांधून आणि लहान मुलांना कमरेवर घेऊन त्या झपाट्याने मजुरीसाठी निघतात. या कष्टकरी स्त्रिया लगबगीने कामाच्या ठिकाणी पोहोचतात, ठेकेदाराचे रागावणे सहन करत आपल्या तान्ह्या बाळाला झोळीत निजवतात आणि त्यानंतर डोक्यावर रेतीचे घमेले घेऊन त्यांच्या मजुरीला सुरुवात होते. न कंटाळता ओझे वाहत, अंगदुखीकडे लक्ष न देता, दिवसभर कडक उन्हात जिन्यांवरून वर-खाली करत त्या आपले काम चिकाटीने पार पाडतात.

दिवस मावळल्यावर जड पावले टाकत त्या घराकडे परततात. मिळालेल्या मजुरीतून रात्रीच्या स्वयंपाकाचे साहित्य विकत घेऊन घरी येतात. पुन्हा त्यांच्यासमोर पेटलेली चूल, रडणारे बाळ आणि भुकेने व्याकूळ झालेली तोंडे हीच परिस्थिती उभी असते. कसलीही कुरकुर न करता, मुकाट्याने ही कष्टकरी स्त्री आपल्या कुटुंबासाठी अपार मेहनत उपसत जगत राहते.